فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

ساير مراكز اطلاع‏رسانى
پس از مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى، به مرور مراكز ديگرى نيز به شبكه اينترنت پيوستند.
شبكه اطلاع‏رسانى آل‏البيت (www.al-shia.com) وابسته به دفتر آيةاللّه سيستانى، از جمله مراكزى است كه در سرعت بخشيدن به اطلاع‏رسانى پايگاه‏هاى متعدد سهم‏بسزايى را ايفا نمود. اين مركز اطلاع‏رسانى پايگاه‏هاى مختلفى را براى دفتر آيةاللّه سيستانى، راه‏اندازى نمود و در راه‏اندازى پايگاه و پشتيبانى‏هاى فنى براى ديگر مراكز حوزوى نيز بسيار مؤثر بوده است. فعاليت‏هاى اين شبكه منحصر به قم نبوده و در شهرها و حتى كشورهاى ديگر نيز شعبه‏هايى را تأسيس و پشتيبانى كرده است.
دفتر تبليغات اسلامى نيز از جمله مراكزى است كه سابقه درخشانى در امر توليد و پشتيبانى پايگاه‏هاى اينترنتى پيدا كرده است. پايگاه بلاغ (www.balagh.net) از اولين پايگاه‏هاى پژوهشى در قم به شمار مى‏رود و با توجه به گستردگى فعاليت‏هاى اين دفتر، پايگاه‏هاى متعددى راه‏اندازى شده تا پاسخگوى فعاليت‏هاى آموزشى، پژوهشى، تبليغى و انتشاراتى اين دفتر باشد. پايگاه قم سى‏تى (www.qomct.com) نيز با پايگاه بلاغ در يك زمينه واحد فعاليت مى‏كنند تا بارزترين نمونه از انجام كار موازى در فعاليت‏هاى اينترنتى شهر باشند.
شبكه دانا فجر و شبكه پارسا (www.islamicdatabank.com) ، از ديگر مراكزى هستند كه به تسريع روند شكل‏گيرى شبكه اينترنت در قم كمك‏هاى شايانى نموده‏اند. امروزه بسيارى از مراكز پژوهشى و آموزشى و تبليغى شهر قم به اينترنت مجهز شده‏اند و بسيارى از اين مراكز براى معرفى سازمان خود و يا ارائه مطالب تهيه‏شده در اين مراكز، پايگاه‏هاى متعددى را تاسيس نموده‏اند. برخى از اين پايگاه‏ها مدت‏هاست كه روزآمد نشده و مراجعه‏كننده چندانى ندارند، حتى تعدادى از نشانى‏هاى اينترنتى بعضى مراكز، ديگر فعال نيستند و يا پس از اتمام مدت اجاره نام به وسيله افراد ديگرى اجاره شده‏اند. متأسفانه هنوز هم شاهديم كه هر از چندى خبر افتتاح پايگاهى در رسانه‏ها اعلان مى‏شود و پس از تبليغات فراوان كم كم حضور كم‏رنگى مى‏يابند و يا به كلى از دور خارج مى‏شوند.
اين در حالى است كه برخى ديگر از مراكز مراجعان بسيارى را معطوف پايگاه خويش كرده‏اند و هر روز پاسخگوى صدها و يا هزاران مراجعه‏كننده از سراسر دنيا مى‏باشند. تعدادى از اين پايگاه‏ها روزانه و شايد در دوره‏هاى كوتاه‏ترى روزآمد مى‏شوند. بعضى از مراكزى كه داراى پايگاه اطلاع‏رسانى فعّال و روزآمد هستند، عبارت‏اند از: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى (www.qabas.net)، مركز جهانى علوم اسلامى (www.qomicis.com)، سازمان مدارس خارج از كشور (www.icde.net)، مركز تحقيقات دارالحديث (www.hadith.net)، مؤسسه دائرة المعارف فقه شيعه (www.shiafegh.org)، مسجد مقدس جمكران (www.jamkaran.info) .
البته در اين ميان، مراكز و افرادى كه با خارج از كشور بيشتر ارتباط داشته و از پيش با هزينه‏هاى بالا مخاطبانى براى برنامه‏هاى خود در خارج از كشور دست و پا كرده‏اند، از اينترنت بهره بيشترى مى‏برند؛ به عنوان مثال مراكز عرب‏زبان كه با كشورهاى عربى مانند كشورهاى حاشيه خليج فارس و يا عرب‏هاى ساكن در ديگر كشورهاى جهان ارتباط دارند، توان بيشترى را صرف راه‏اندازى پايگاه‏هاى اينترنتى مى‏نمايند و بهره بيشترى نسبت به ديگر مراكز مى‏برند.

مراجع تقليد و اينترنت
مراجع تقليد نيز كه از ساير نقاط جهان مورد سؤال و مراجعه، قرار مى‏گيرند، از اين فرصت به‏خوبى استفاده نموده‏اند. امروزه بسيارى از مراجع معظم تقليد داراى پايگاه‏هاى شخصى به زبان‏هاى متعدد هستند. برخى از اين پايگاه‏ها، روزانه پاسخگوى صدها نامه به زبان‏هاى مختلف مى‏باشند كه از نقاط مختلف دنيا به دست آنها مى‏رسد.
اين دفاتر با توجه به حجم نامه‏هاى رسيده و نياز به ترجمه آنها به زبان‏هاى مختلف، بخشى از فعاليت‏هاى خود را به اينترنت اختصاص داده و براى پاسخ‏گويى به اين ايميل‏ها سيستم مجزايى را در كنار سيستم سنتى خود راه‏اندازى نموده‏اند. دفتر مقام معظّم رهبرى (www.wilayah.org)، آيةالله سيستانى (www.sistani.org)، آيةاللّه فاضل لنكرانى (www.lankarani.com)، آيةاللّه تبريزى (www.tabrizi.org) و آيةاللّه مكارم شيرازى (www.makaremshirazi.org) را مى‏توان از پيشگامان در اين امر دانست.

نقش مركز مديريت حوزه و استاندارى
حوزه علميه در اين ميان، كمترين استفاده را از شبكه جهانى برده است. اگر چه پايگاه حوزه امروزه يكى از پر مراجعه‏ترين پايگاه‏هاى علوم اسلامى است، ولى اسم آن ارتباط چندانى با محتواى آن ندارد و اين پايگاه در واقع، به وسيله شبكه جهانى نور براى ارائه معارف اسلامى راه‏اندازى شده است.
اما معروف‏ترين پايگاه حوزه علميه پايگاه انديشه قم (www.andisheqom.com) است كه به همت مركز مطالعات و پژوهش‏هاى اسلامى حوزه راه‏اندازى شده است و پس از آن نيز مى‏توان به پايگاه مركز مديريت خواهران حوزه (www.kowsarnoor.net) اشاره نمود. اين پايگاه‏ها با وجود محتواى خوبى كه دارند هنوز با پايگاه مورد انتظار از حوزه فاصله زيادى دارند.
از زمان برگزارى نمايشگاه مراكز پژوهشى حوزه تا كنون بارها خبر در آستانه افتتاح بودن پايگاه معاونت پژوهشى حوزه در محافل حوزوى شنيده شده است؛ ولى حتى هنوز هم با مرحله افتتاح جدى فاصله بسيارى دارد. علت اين امر شايد آن باشد كه مركز مديريت حوزه بيشتر در خصوص آموزش در مقاطع تحصيلى، آن هم غالباً به شكل سنتى آن، فعال است و امور پژوهشى بيشتر در اختيار مراكز حاشيه‏اى است و شوراى عالى حوزه تا كنون جايگاه مناسبى را در امر ساماندهى پژوهش و ارائه خدمات دينى به خود اختصاص نداده است.
مطلب ديگر آنكه سهم دولت و استاندارى قم نيز در زمينه فناورى اطلاعات، بسيار كم‏رنگ است و اگر چه استاندارى قم جزو استاندارى‏هاى پيش‏رو در اين مقوله است، ولى فاصله بسيار زيادى با حد مطلوب دارد. مراكز پژوهشى حوزه غالباً با بودجه‏هاى جارى خود كه معمولاً دولتى نمى‏باشد، به فعاليت در اينترنت مى‏پردازند و جز چند مؤسسه محدود بهره‏اى از بودجه تكفا نمى‏برند. با تشكيل كار گروه دين در تكفا، اميد بسيارى در اين مراكز براى جذب بودجه‏هاى تكفا ايجاد شد. به نظر مى‏رسد كه مديران تكفا به اين نتيجه صحيح رسيده‏اند كه حمايت از بسيارى از مؤسسات و فعاليت‏هاى جارى در قم نبايد به بودجه‏هاى استانى محدود گردد؛ بلكه بايد آن را به عنوان مسئله‏اى ملى و حتى فراملى نگريست.
اما در عمل، اين مسئله نه تنها بودجه جديدى را به اينترنت قم تزريق نكرد؛ بلكه عملاً به قطع شدن بودجه‏هاى معدود مراكز داراى رديف بودجه تكفا نيز انجاميد.

محتواى پايگاه‏هاى فعال
توجه به محتواى پايگاه‏هاى حوزوى نيز موضوع جالب توجهى است. با اينكه مراكز مختلف با سليقه‏ها و گرايش‏هاى متفاوت، پايگاه‏هاى بسيارى را تأسيس كرده و نگهدارى مى‏كنند، ولى بين اين كارها از جهات مختلف شباهت‏هاى زيادى وجود دارد.
يكى از اين شباهت‏ها در نوع مطالب ارائه‏شده در اين نوع پايگاه‏هاست. به‏جز معرفى ساختار ادارى و خدمات ويژه‏اى كه در هر مركز وجود دارد، بقيه مطالب تا حد زيادى به يكديگر شبيه است. كتاب، مقاله، مجله و مطالب متنى كه اغلب هم براى فضاى اينترنت تدوين نشده‏اند، بيشترين حجم را به خود اختصاص مى‏دهند. همچنين تعداد مطالبى هم كه بين اين پايگاه‏ها دست به دست شده و به صورت تكرارى بر روى شبكه قرار مى‏گيرد، كم نيست. از سوى ديگر، روش‏هايى كه به كمك آنها بيشتر با مخاطب ارتباط برقرار مى‏كنند، در اين پايگاه‏ها كمتر مورد استفاده قرار گرفته است. قابليت‏هايى همچون: انجمن‏هاى مباحثه، فهرست‏هاى پستى، اتاق‏هاى گفتگو و آلبوم‏هاى صوتى و تصويرى در اين پايگاه‏ها وجود ندارد و يا بسيار بى فروغ و كم مراجعه مى‏باشند.
اتاق راه‏اندازى شده توسط واحد فرهنگى حرم حضرت معصومه(س) در پايگاه يال‏تاك از معدود فعاليت‏هاى با سابقه و موفق در اين زمينه است. مخاطبان اين پايگاه‏ها تا حد زيادى مشابه يكديگرند و از آنجا كه مطالب تخصصى بر روى پايگاه‏ها عرضه نشده است، نمى‏توان مخاطب آنها را افراد متخصص دانست.
از سوى ديگر، اين پايگاه‏ها كمتر به ارائه مطالب قابل توجه و جديد براى مراجعان عمومى و كسانى كه اصطلاحاً در حال وب‏گردى‏اند، پرداخته‏اند. به اين ترتيب، قشر ميانى اين دو را مى‏توان مخاطب اغلب مطالب اين پايگاه‏ها برشمرد. با توجه به اين دو شباهت، كارهاى موازى بين پايگاه‏ها بسيار است.

تبيان، نگاهى نو به اطلاع‏رسانى اسلامى
به نظر مى‏رسد در اطلاع‏رسانى اسلامى در شهر قم سه اشكال عمده وجود دارد:
1. همان‏گونه كه گذشت، اين امر در اختيار مؤسساتى است كه به لحاظ ساختارهاى سازمانى، فكرى و مالى مستقل از يكديگرند و به همين جهت، هماهنگى لازم بين آنها وجود ندارد. انجام كارهاى موازى و فراوانى كارهاى بر زمين مانده شايد بهترين گواه براى اين مسئله باشد.
2. دومين اشكال هم به مجموعه نظام حوزه بر مى‏گردد. سنت‏گرايى حاكم بر حوزه گذشته از فوايد آن، مشكلاتى را هم به همراه داشته است. يكى از مشكلات، تأثير اين امر در سابقه حوزويان و فاصله حوزه و خروجى‏هاى آن در زمينه‏هاى مختلف با نسل سوم كشور است. در حوزه اگر چه كارهاى بزرگى در زمينه‏هاى مختلف در حال انجام است، ولى اين كارها كمتر جوانان نسل سوم را به عنوان مخاطب خود به چالش مى‏كشد.
3. شهر قم، از تهران جداست و در مملكت ما هر كارى براى موفقيت بايد جايى در مركز داشته باشد. شايد اين مسائل باعث شد تا متوليان امر جايگاه جديدى را در تهران و در سازمان تبليغات اسلامى با عنوان تبيان (www.tebyan.org)بنا نهند. بودجه كلانى در سال‏هاى اخير به اين مؤسسه تزريق شد تا بر اساس سليقه نسل جوان و با گرايش‏هاى دينى كارهاى جديدى را آغاز نمايد.
فعاليت‏هاى در حال انجام در اين مؤسسه نوپا را به سه دسته مى‏توان تقسيم كرد: اول آنكه به كمك نيروهاى اين مؤسسه در دفتر قم، فعاليت‏هاى سنتى در حال انجام در حوزه را با كم و كيفى بالاتر ادامه مى‏دهند. دوم آنكه به امور غير دينى مانند ورزش و هنر نيز كه براى جوانان داراى جاذبه مى‏باشد، پرداخته است و سوم آنكه تلاش مى‏نمايند تا با در آميختن اين دو نوع جديدى از اطلاع‏رسانى دينى بتوانند خلأ موجود را به خوبى پوشش دهند. فعاليت اخير را مى‏توان مهم‏ترين هدف تبيان دانست. تبيان مولود درك صحيح از يك مشكل جدى بود و به‏حق بايد امروز اين مؤسسه را موفق‏ترين مؤسسه در ارتباط با اطلاع‏رسانى دينى براى جوانان در شبكه اينترنت دانست. اما اينكه آيا واقعاً موفقيت تبيان با حجم سرمايه‏گذارى در اين مؤسسه متناسب است يا خير و اينكه آيا تبيان در ايجاد نوع جديدى از اطلاع‏رسانى موفق بوده يا نه، قضاوتى است كه نيازمند اطلاعات بيشتر و همچنين نيازمند فرصت دادن بيشتر به اين مؤسسه است. ضمن اينكه بايد به اين مسئله واقف بود كه موفقيت مزبور در برابر خيل جوانان كاربر اينترنت كه هر روز و هر ساعت به تعدادشان افزوده مى‏شود، بسيار ناچيز است.

اطلاع‏رسانى اسلامى و طلاب دينى
تعداد بسيارى از طلاب جوان به‏خصوص كسانى كه به يك يا چند زبان خارجى مسلطند و به دنبال راهى براى تبليغ دين و مذهب خود در خارج از مرزهاى كشور مى‏باشند، پس از آشنايى اجمالى با اينترنت شروع به تبليغ در اين شبكه مى‏نمايند. برخى از اين افراد به صورت گمنام در اتاق‏هاى گفتگو و كنفرانس در ياهو، ام.اس.ان يا پال‏تاك به ارشاد و تبليغ مشغول‏اند و تعدادى هم براى خود پايگاهى دست و پا كرده‏اند يا از طريق ايميل دوستانى پيدا كرده و سعى مى‏كنند به سؤالات آنها پاسخ دهند و مشكلات مذهبى‏شان را برطرف نمايند. برخى هم كه اغلب سرشناس‏ترند، اقدام به تأسيس پايگاه‏هايى به نام خود نموده‏اند كه از طريق آن با مخاطب‏هاى خود ارتباط برقرار مى‏كنند. وبلاگ جديدالتأسيس استاد جواد محدثى (http:/mohadesi.persianblog.com) را مى‏توان به عنوان نمونه مناسبى از اين دست نام برد. البته برخى از اين افراد براى پايگاه خود سازمان مناسبى را ايجاد كرده‏اند تا از طريق فعاليت‏هاى اين سازمان اولاً: افراد بيشترى را جذب پايگاه نمايند و ثانياً: بتوانند نيازهاى كاربران خود را بهتر شناسايى و برطرف كنند. شايد در اين ميان نيز پايگاه استاد حسين انصاريان (www.h-ansarian.com) مثال بسيار خوبى باشد.
طلاب خارجى نيز از ورود اينترنت به شهر قم بى‏بهره نمانده‏اند. اين طلاب كه از كشورهاى مختلف در اين شهر گردهم آمده‏اند، با استفاده از اينترنت بسيار راحت‏تر و كم‏هزينه‏تر با خانواده و دوستان خود در خارج از كشور تماس برقرار مى‏كنند. در اطراف هر يك از مدارس طلاب خارجى و يا مجتمع‏هاى مسكونى آنان، كافى‏نت‏هاى متعددى وجود دارد كه معمولاً افرادى از مليت‏هاى مختلف در اين كافى‏نت‏ها در حال فرستادن نامه و يا گفتگو با خارج از كشور مى‏باشند.

اينترنت يا اينترانت
بسيارى از طلاب ساكن قم تلاش دارند تا خود و فرزندانشان علاوه بر آشنايى با معارف دينى و مسائل اسلامى، نسبت به مسائل و علوم و ابزار روز نيز اطلاع كسب نمايند. افزايش رشته‏هاى علمى جديد در مؤسسات حوزوى و رونق بازار مؤسسات آموزش زبان و علوم رايانه‏اى، از بارزترين علائم اين گرايش‏هاست. البته اين طلاب براى آشنايى فرزندان‏شان با رايانه و اينترنت ترجيح مى‏دهند كه به شبكه‏هاى كاملاً سالم اينترنتى دسترسى داشته باشند تا شبكه‏هايى كه كنترل كمترى را مبذول مى‏دارند. به همين دليل است كه اينترانت‏هاى شهر هم رونق خوبى دارند. دو مركز عمده اينترانت مربوط به شارح (وابسته به دفتر تبليغات اسلامى) و تبيان (وابسته به سازمان تبليغات اسلامى) مراجعان زيادى دارند. به جز اين دو، اينترانت‏هاى ديگرى هم توسط مؤسسات براى مشتركانشان و يا براى عموم مردم فعال مى‏باشد.

نمايشگاه‏هاى سراسرى
يكى از دلايل همه‏گير شدن رايانه و اينترنت در قم، نمايشگاه‏هايى است كه به صورت سالانه در اين شهر برگزار مى‏شود. مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى، اولين نمايشگاه را در سال 1369ش برگزار نمود و تا سال 1380ش كه ششمين نمايشگاه را برگزار كرد متكفل اين امر در شهر قم به شمار مى‏آمد.
در اين سال‏ها نمايشگاه‏ها با عنوان كامپيوتر و علوم اسلامى برقرار مى‏شد و اين ويژگى‏اى بود كه حتى در نمايشگاه‏هاى تهران نيز يافت نمى‏شد و از اين جهت، ممتاز و منحصر به‏فرد بود. در دو نمايشگاه اخير علاوه بر شركت‏هاى نرم‏افزارى، شبكه‏هاى اطلاع‏رسانى نيز حضور پررنگى داشتند.
پس از اين سال‏ها، استاندارى قم به مدد بخش خصوصى اقدام به برگزارى نمايشگاه نمود. از اين‏رو، ديگر نمايشگاه‏ها اختصاص به علوم اسلامى نداشت و به همين دليل بود كه جنبه سخت‏افزارى آن بسيار چشمگيرتر بود. شركت‏هاى نرم‏افزارى و شبكه‏هاى اطلاع‏رسانى ديگر انگيزه چندانى براى شركت در چنين نمايشگاه‏هايى نداشتند و حتى نمايشگاه اطلاع‏رسانى علوم اسلامى در سال 1383ش كه با حمايت وزارت ارشاد و به كمك شركت تعاونى مراكز اطلاع‏رسانى علوم اسلامى و به همكارى شمار بسيارى از نيروهاى مركز تحقيقات كامپيوترى برگزار شد، ديگر رونق نمايشگاه‏هاى قبلى را نداشت.

سخن آخر
قم، پيشرفت چشمگيرى در استفاده از اينترنت نموده است و در اين زمينه نسبت به زمينه‏هاى ديگر نرخ رشد و توسعه، بسيار اميدواركننده است. ولى اگر اين پيشرفت را با ظرفيت‏هاى نهفته در قم كه مى‏تواند در سايه اين امر شكوفا شود، مقايسه نماييم، كار صورت گرفته بسيار ناچيز و راه پيش رو بسيار طولانى است. صدها سال است كه انديشمندان شيعه به دنبال راهى هستند تا معارف اهل‏بيت (ع) را به جهانيان بشناسانند؛ ولى همواره با محدوديت‏هاى فراوانى روبه‏رو بوده‏اند. امروزه و به بركت ابزارهاى نوين اطلاعاتى فرصت بسيار خوبى در اختيار علماى شيعه قرار گرفته است و خاصّه اينكه به بركت انقلاب اسلامى همه توجه‏ها به سوى ايران اسلامى معطوف گرديده است تا ببينند ما چه سخن جديدى براى جهان امروز داريم.
بحمداللّه ظرفيت‏هاى علمى فراوانى در قم ايجاد شده و مخاطبان فراوانى در گستره جهان جذب اين توانمندى‏ها شده‏اند. وجود كتابخانه‏هاى بزرگ و منحصر به فردى همچون كتابخانه آيةاللّه مرعشى نجفى در قم چاپ كتب متعدد به زبان‏هاى مختلف، مراكز و مؤسسات آموزشى، اساتيد برجسته و معروف كه كشورهاى مهم و توسعه‏يافته كرسى‏هاى تدريس را به دست گرفته‏اند و يا مبلّغان دينى كه با هزينه‏ها و سختى‏هاى فراوان به كشورهاى ديگر روانه مى‏شوند، همگى گوشه‏اى از موهبت‏هاى نهفته در شهر قم است كه ديدگان بسيارى از محققان سراسر دنيا را به خود معطوف ساخته، هر چند هنوز هزاران زمينه پنهان و آشكار ديگر نيز وجود دارد كه بايد كاويده و يافته شوند و در معرض استفاده جهانيان قرار گيرند.كمبود بودجه اگر چه يكى از دلايل به بار ننشستن اين ظرفيت‏هاست، ولى شايد مهم‏ترين دليل نباشد. از اين‏رو، بر متوليان امر است كه با شناسايى ظرفيت‏ها و رفع موانع فكرى و عملى، راه را براى بهره‏بردارى هرچه بيشتر از اين رسانه جديد فراهم نمايند.