اينترنت به شكل كنونى آن، در اوايل دهه نود ميلادى به دنيا آمد و سه يا چهار سال بيش نينجاميد كه اين فناورى نوزاد، پاى به خانه همگان بگذارد؛ ولى سرعت تأثير آن در شئون مختلف زندگى مردم، بسيار سريعتر و باورنكردنىتر از گسترش و همگانى شدن آن بود. اينترنت براى تقويت ارتباطات گسترده و بلادرنگ در شبكههاى رايانهاى ايجاد، و رفته رفته به ابزارى براى توليد، نگهدارى و انتقال اطلاعات تبديل شد. امروز، اينترنت را بزرگترين دائرةالمعارف بشرى، از زمان آفرينش انسان تاكنون ناميدهاند. ذخيره عظيمى از تريليونها بايت اطلاعات، در بانكهاى اطلاعاتى عظيم،در سراسر كره خاكى كه براى همه نيازهاى انسان، پاسخ و ارجاعى دارد. فناورى اينترنت را با لحاظ شكوهمندى در رسيدن به دانش آن، با موفقيتهاى انسان در شكافتن اتم و دسترسى به اعماق فضا مقايسه كردهاند. اينترنت بر اساس پروتكلهاى مختلفى كار مىكند. مهمترين و فراگيرترين پروتكل اينترنت، پروتكل انتقال فرامتن (Hyper Text Transfer Protocol) است كه خود پايه شكلگيرى وب گسترده جهانى (World wide web) يا همان www معروف است. محتواسازى اينترنت، بيشتر بر روى همين پروتكل صورت مىگيرد. وبسايتها، بيشترين حجم توليد، نگهدارى و ارائه اطلاعات را بر عهده دارند. در ميانه دهه نود، گونهاى از وبسايتها پديدار شدند كه به لحاظ نحوه استفاده، بهروز رسانى، ارائه مطلب و كاركرد موضوعى و محتوايى، بسيار سادهتر از وبسايتهاى موجود مديريت مىشدند. اين گونه وبسايتها را «وبلاگ» ناميدند. وبلاگها، معمولاً يك نويسنده دارند؛ امّا در برخى وبلاگها، دو يا حتى چند نويسنده نيز حضور دارند كه «وبلاگى گروهى» را مديريت مىكنند. نويسندگان وبلاگها، غالباً درباره موضوعات مورد علاقه خود، به صورت روزانه يا در بازههاى زمانى كوتاه، مطلبى را به وبلاگ خود ارسال (Post) مىكنند. وبلاگها همچنين داراى ابزارهاى بازخوردى، نظير بخش دريافت نظرات خوانندگان (Comments) هستند كه نويسندگان از طريق آنها، عكس العمل و نظرات بازديدكنندگان وبلاگ خود را دريافت مىكنند. علاوه بر اين، وبلاگها ارجاعات متعددى به پايگاهها و وبلاگها و صفحات اينترنتى ديگر دارند. دكتر يونس شكرخواه، استاد علوم ارتباطات معتقد است كه «وبلاگها به مثابه سايتهايى ساده و كاملاً شخصى، آميزهاى هستند از خبرهايى درباره خودمان، خبرهايى درباره ديگران و اظهار نظرهايى درباره مسائل روز، در زمينههاى گوناگون يا آميزهاى از خاطرات روزمره افراد».(1) دقيقاً مشخص نيست كه نخستين بار چه كسى و در چه تاريخى وبلاگ نوشت؛ اما برخى مراجع، نخستين وبلاگ را متعلق به فردى به نام ديوونيز -يك برنامهنويس اينترنتى- و آغاز به كار آن را در سال 1994 مىدانند.(2) موج گسترده وبلاگنويسى، در سال 2000 و با راهاندازى پايگاههايى چون BlogSpot Livejournal پديدار شد و رفته رفته با ظهور نرمافزارهاى «منبع باز»، مديريت محتواى وبلاگ، نظير Movable Type ، B2 و PressWord، متحول شد تا جايى كه امروزه رتبه اول توليد محتوا بر روى اينترنت را وبلاگها به خود اختصاص دادهاند. تقريباً به صورت همزمان، اين موج نيز به كاربران اينترنتى در ساحل نشسته ايرانى رسيد. كاربرانى كه در ماههاى نخست ورود اينترنت به ايران، بيش از يك كاربر ساده و دريافت كننده صرف اطلاعات نبودند. نخستين وبلاگنويس ايرانى، سلمان حريرى است كه شايد بتوان او را بى ادّعاترين و كمحاشيهترين وبلاگنويس ايرانى نام نهاد. رشد و گسترش پديده وبلاگنويسى در ايران، مرهون نخستين گروه ارائه دهنده خدمات وبلاگ در ايران، يعنى گروه «پرشين بلاگ» است. اگر چه پايگاههاى ديگرى نيز طى سالهاى بعد، به جمع ارائهكنندگان خدمات رايگان وبلاگ در ايران پيوستند؛ ليكن پرشينبلاگ همچنان از نظر تعداد وبلاگهايى كه ميزبانى مىكند و درصد محتواى توليدى، در جايگاه نخست قرار دارد. در نخستين جشنواره دانشجويان وبلاگنويس ايران كه ارديبهشت ماه در همدان برگزار شد، مهندس جهانگرد، نماينده ويژه رئيس جمهور وقت در فناورى اطلاعات و رييس طرح ملّى تكفا، آخرين آمار وبلاگهاى ايرانى را قريب به 500 هزار وبلاگ عنوان كرد كه حدود 100 هزار از آنها فعال بوده و به طور مرتب به روز رسانى مىشوند. مهندس جهانگرد در ادامه افزود: به لحاظ حجم محتواى ذخيره شده بر روى اينترنت، هماكنون زبان فارسى در رتبه چهارم زبانهاى رايج جهانى قرار دارد.
كاركردهاى وبلاگ چنانكه گفته شد، وبلاگ را به دفترچه خاطرات شخصى تشبيه كردهاند؛ اما آنچه امروز در فعاليت وبلاگها مشاهده مىشود، چيزى فراتر از ثبت خاطرات و روزنوشتهاى شخصى است. در دنياى امروز برخى وبلاگها، به گزينه اول براى كسب خبر براى بخشى از مردم جهان تبديل شدهاند. وبلاگها به اين دليل كه در مقايسه با بنگاههاى عظيم خبرى و اطلاعاتى دنيا، وابستگى سياسى و اقتصادى ندارند، به اعتقاد بسيارى مردم، خبر را به گونهاى كه هست، مخابره مىكنند و به همين دليل توانستهاند كه اعتماد مخاطبان خود را جلب كنند. رويكرد وبلاگها، با توجه به شرايط سياسى، اجتماعى و فرهنگى جوامع مختلف، با هم متفاوت است. حتى ويژگىهايى نظير سن و جنسيت نيز در اين امر مؤثر است؛ براى مثال رويكرد وبلاگها در كشورهايى كه به زبان پرتغالى - دومين زبان پس از انگليسى در دنياى وبلاگها- تكلّم مىكنند، به مسائل سياسى بيشتر است؛ چرا كه بسيارى از اين كشورها در مناطقى چون آمريكاى مركزى و جنوبى قرار دارند و سالهاست كه سياستزدگى و سركوب دموكراسى، شاخصه اصلى اين كشورهاست يا در ايران كه از كشورهاى جوان دنيا به شمار مىرود، وبلاگهايى با رويكرد عاطفى و احساسى، در رتبه نخست قرار دارند كه اين هر دو از شاخصههاى سنّ جوانى است. همچنين بر اساس برخى آمارها، تعداد وبلاگهاى آقايان، حدود سه برابر وبلاگ خانمهاست؛ اما مخاطب و خواننده وبلاگ خانمها، تقريباً دو برابر وبلاگ آقايان است. وبلاگ از آن جهت كه در مقايسه با وبسايت از پويايى بيشترى برخوردار است، مورد توجّه كسانى قرار گرفته كه دوست دارند، آثار مختلف نوشتارى، ديدارى و گفتارى خود را به صورت مرتّب به مخاطب عرضه كنند؛ براى مثال براى يك عكّاس، درج عكسهاى جديد در سايت، نيازمند طرّاحى صفحهاى جديد يا دست بردن در طراحى صفحات قبلى است. امّا در وبلاگ به اين دليل كه قالبها به صورت پويا طرّاحى شده و از طريق رابط كاربر سيستم مديريت آن، تنها محتوا است كه در قالب گنجانده مىشود، اين امر به سادگى چند كليك ساده صورت مىگيرد. اين مسئله را مىتوان براى نويسندگان حوزههاى مختلف و كسانى كه محتواى صوتى توليد مىكنند نيز تعميم داد. به همين دليل، برخى طرّاحان حتّى در طرّاحى و برنامهنويسى وبسايت نيز از نرمافزارهاى مديريت محتوا، براى ايجاد سيستم بايگانى و به روز رسانى كارآمد استفاده مىكنند.
مطالعات علمى و اجتماعى درباره وبلاگ در دنياى ارتباطات، وبلاگ را يك پديده محسوب مىكنيد. چند سالى است كه در برخى مراكز پژوهشى دنيا، بر روى برخى جنبههاى وبلاگنويسى تحقيق و مطالعه مىشود. گروههايى از جامعهشناسان، روانشناسان و متخصّصان علوم ارتباطات و حتى سرويسهاى اطلاعاتى امنيتى دنيا، در مورد پديده وبلاگ مطالعه مىكنند. جامعهشناسان معتقدند كه ظهور وبلاگ، مقدّمهاى براى ظهور جوامعى با خصوصيات مختلف بر روى فضاى سايبر است. حلقههاى گستردهاى كه وبلاگنويسان از طريق ارجاعات، لينكها و دستهبندىهايى كه در ميان خود ايجاد كردهاند، تشكيل دادهاند كمكم، جزيرههايى كوچك و بزرگ، متّحد و جدا افتاده و با اقليم خاص خود، در دنياى مجازى ايجاد كردهاند. مطالعه بر روى اين دستهبندىها و تعيين ويژگىهاى آنان، امروز به يكى از جالبترين و اصلىترين فعاليتهاى جامعهشناسان تبديل شده است. روانشناسان بيشتر جنبههاى شخصيتى وبلاگنويسان و ايجاد محتوا با توجه به آن را مطالعه مىكنند. همچنين برخورد و عكسالعمل خوانندگان را نيز در نظر مىگيرند. به اعتقاد آنان، وبلاگ عرصهاى است كه وبلاگنويسان در آن چهره و باطن واقعى خود را به نمايش مىگذارند. در وبلاگ »فنومن» واقعى افراد به نمايش در مىآيد؛ از اين روست كه بسيارى براى آنكه شخصيت واقعى ايشان، با نمودارهاى روزمره از خود، در نگاه ديگران در تعارض قرار نگيرد در وبلاگ از نامهاى مستعار استفاده مىكنند تا مورد شناسايى قرار نگيرند. متخصّصان علوم ارتباطات نيز، وبلاگ را رسانهاى تازه، با ويژگىهاى منحصر به فرد مىدانند. رسانهاى كه انحصار را در انتقال مفاهيم مىشكند و گستره توزيع اطلاعات را جهانى مىكند؛ سرعت انتقال را افزايش داده، گاه از رسانههاى بزرگ جلوتر مىزند. نمونه اين امر، بروز اتفاقات تروريستى لندن طى ماههاى گذشته است كه وبلاگها زودتر از خبرگزارىهاى رسمى، آن را پوشش داده، عكسها و فيلمهايى را كه توسط دوربينهاى آماتورى و گوشىهاى تلفن همراه ثبت شده بود، ارائه كردند. تا جايى كه خبرگزارىهاى بزرگ، نظير CNNمجبور شدند، براى نمايش عكسها و فيلمها، از صحنههاى وقوع انفجارات، هزينههاى گزافى براى خريد حق پخش به وبلاگنويسان پرداخت كنند. از ديدگاه امنيتى نيز، دستگاههاى اطلاعاتى، تمايل فراوانى دارند تا از مجموع مطالعات جامعهشناسى، روانشناسى و ارتباطات، به نفع خود سود برده، از روابط ميان افراد و علايق آنها آگاه شوند پس از حملات تروريستى به مركز جهانى تجارت در نيويورك، تقريباً همه دستگاهها و سرويسهاى جاسوسى و امنيتى دنيا، به شناسايى ارتباطات ميان افراد و علايق و خصوصيات آنها علاقهمند شدند. از اينرو برخى بر اين باورند كه ابزارهايى كه براى مديريت وبلاگ استفاده مىشود، تأمين كننده اين خواست سرويسهاى اطلاعاتى دنياست. برخى هم اعتقاد دارند كه سيستمهاى مديريت لينك كه در ميان وبلاگنويسان محبوبيت فوقالعادهاى دارد، نظير سرويسى كه سايت بلاگرولينگ ارائه مىدهد، در جهت همين فعاليتهاى جاسوسى ايجاد شدهاند. حتى مسئله شناسايى افراد و ارتباطات ميان آنها، آن قدر براى اين سرويسها اهميت دارد كه برخى ديگر، فعاليت پايگاههايى نظير اوركات را در همين راستا مىدانند.
دستهبندى وبلاگها در مجموعه وبلاگها، هر چه بخواهيد مىتوانيد بيابيد؛ از اخبار روزانه گرفته تا يادداشتهاى يك بيمار سرطانى در آخرين روزهاى زندگى، از خاطرات و دلتنگىهاى دانشجويى كه در شهر يا كشورى دور درس مىخواند و از خانواده و دوستان خود جدا افتاده و به اين طريق، سعى مىكند كه بر دلتنگى و تنهايى خود غلبه كند تا تفسيرهاى يك علاقهمند به فوتبال از بازىهاى ليگ برتر. وبلاگهايى را مىتوانيد ببينيد كه نويسندگان در آن، فرصت مغتنمى براى بحثهاى علمى خود يافتهاند؛ حتى كودكان و نوجوانان نه و ده سالهاى را سراغ دارم كه وبلاگ مىنويسند! پيرمرد هشتاد و پنج سالهاى را هم! به طور معمول، دستهبندىهاى رايج موضوعى براى وبلاگها، شامل اخبار، جامعه، مذهب، سرگرمى، سياست، فرهنگ، هنر، ادبيات، آموزش و تحقيقات، رايانه و اينترنت، ورزش، عاطفى، زندگى و شخصى است؛ چنان كه پيشتر بيان شد، با لحاظ كردن برخى ويژگىهاى اجماعى، فرهنگى و سياسى، تعدّد وبلاگها در موضوعات ذكر شده، در كشورهاى مختلف با هم تفاوت دارد. در ايران، حدود صد هزار وبلاگ فعّال وجود دارد. اگر چه آمارهايى كه منتشر مىشود، به هيچ عنوان دقيق و واقعى نيستند؛ ليكن با در نظر گرفتن مجموع آمارهايى كه پايگاههاى ارائه خدمات وبلاگ منتشر مىكنند، مىتوان آمارى تقريبى به دستآورد؛ براى مثال، سايت پرشينبلاگ حدود سيصد هزار وبلاگ ثبت شده دارد كه از اين ميزان حدود هفتاد هزار وبلاگ فعّال هستند. همچنين بر اساس آمار منتشر شده توسط اين سرويسدهنده، 77 درصد محتواى فارسى روى اينترنت، متعلق به وبلاگهايى است كه از خدمات اين سايت استفاده مىكنند. علاوه بر اين بيشترين وبلاگها بر روى اين سرويسدهنده، در دو گروه زندگى و رايانه است. 83 درصد وبلاگها متعلّق به آقايان و 17 درصد متعلق به خانمهاست. نسبت يادداشتهاى خانمها 27/5 درصد كلّ يادادشتها است؛ امّا نظراتى كه براى يادداشتهاى آنها ثبت مىشود، 61 درصد كلّ نظرات است (3). امّا وبلاگهايى كه با عنوان «دينى» مشخّص شده و فعّال هستند، در آخرين آمارى كه اين سرويسدهنده بر روى سايت خود منتشر كرده، 2577 وبلاگ است. با در نظر گرفتن اينكه وبلاگهاى ديگرى نيز از اين دسته بر روى سرويس دهندههاى ديگر موجودند يا از فضا و نام دامنه شخصى استفاده مىكنند، مىتوان تعداد اين وبلاگها را در حدود 2500 تا 4000 وبلاگ تخمين زد.
