اشاره همگام با پيشرفت علوم و دستيابى آسان به اطلاعات، در زمينه لغتنامه نيز بايد گامهاى بلندى برداشت، زيرا اين بخش، از علوم ديگر مستثنا نيست. وقتى انبوهى از متون و اطلاعات را از زبان خودى و بيگانه دريافت مىكنيد، لزوم داشتن وسيلهاى براى رسيدن به معنا و مفهوم اين اطلاعات را بيشتر احساس مىكنيد. بر اين اساس ضرورت وجود نرمافزارهاى كارآمد و بى نقص در زمينه فرهنگ لغت، بر كسى پوشيده نيست. در دهه اخير تلاشهاى فراوانى براى دستيابى به اين مهم انجام گرفته است. اگر نيم نگاهى به نرمافزارهاى موجود در زمينه فرهنگ لغت در بازار ايران بيندازيم، متوجه خواهيم شد كه با وجود كارهاى فراوان انجامشده، كاستىها و نقايص عديدهاى نيز به چشم مىآيد كه بايد با دقت نظر، براى رفع آنها همت گمارد. به صراحت مىتوان گفت كه بخشى از جنبش نرمافزارى كه رهبر معظم انقلاب بر آن تأكيد دارند، به اين عرصه مربوط مىشود؛ به خصوص در زمينه لغتنامههايى كه به نوعى با علوم اسلامى مرتبط است. از اينرو در اين مجال، گذرى كوتاه بر ويژگىهاى نرمافزار روزآمد خواهيم داشت و در ادامه چند برنامه موجود را مورد بررسى قرار مىدهيم.
نرم افزار روزآمد (ايده آل) بشر امروز، هر چيز را در نهايت كيفيت، زيبايى و بى نقصى مىپسندد. چرا محصولى ثابت و پايدار در بين انسانها يافت نمىشود؟ آيا شما كالايى را مىشناسيد كه تاكنون تغييرى نكرده باشد و همچنان براى شما جذاب بوده و نيازهايتان را برآورده سازد؟ به يقين پاسخ مثبت نيست. روان تنوع طلب بشر و روح تعالى جوى وى، روز به روز و حتى آنى، به آنى، به دنبال خلق مفاهيم جديد، قالبهاى نو و روشهاى بديع است. تغيير در ظاهر افراد، تفاوت در شيوههاى زندگى و به تبع آن، خواستههاى جديد، از ويژگىهاى روان و روح اين مخلوق استثنايى خداست. اگر بخواهيم در بخش نرمافزار نيز اين جنبههاى زندگى انسانى را لحاظ كنيم، به ناچار بايد يك سرى ويژگىها را در نظر بگيريم. مىتوان خصوصيات نرمافزار لغت را در چند بخش مورد بحث قرارداد. در ادامه اين خصوصيات را به طور مفصل مورد كنكاش قرار مىدهيم.
الف. سرعت بالا وقتى از نرمافزارى استفاده مىكنيد، نخستين مسئله مهم براى شما، سرعت آن است. ورود سريع به برنامه و دستيابى آسان به مطالبى كه در پى آن هستيد، از شاخصههاى مهم سرعت است. نرمافزارى ايدهآل است كه كاربر را در كوتاهترين زمان و بهترين شيوه، به مقصود برساند؛ براى مثال، اگر به دنبال معناى دوم يا سوم لغتى مىگرديد يا ريشههاى يك لغت را جست و جو مىكنيد، بايد به آسانى و با زدن چند كليد، خيلى سريع به هدف خود برسيد. از جنبههاى ديگر سرعت بالا، همخوانى برنامه با سيستمهاى روز است.
ب. وسعت دامنه لغات شايد زمانى به برنامهاى مراجعه كردهايد كه پيشفرضهاى ذهنى شما برآورده نساخته است؛ به طور مثال براى يافتن معناى كلمه مهجورى، نرمافزار لغتى را تهيه كردهايد. پس از جستوجو در مىيابيد كه لغت مورد نظر شما يا معناى چندم آن كه مورد نياز است، در آن وجود ندارد. خواه ناخواه ديدگاه شما نسبت به آن برنامه منفى خواهد شد. از اينرو هر چه تعداد لغات موجود در نرمافزار زيادتر بوده و زير شاخهها و كلمات مرتبط بيشترى داشته باشد، كاربر را از برنامههاى ديگر بىنياز مىسازد و بر جامعيت نرمافزار مىافزايد. از موارد وسعت دامنه لغات، وجود اصطلاحات فنى و عادى است. با پيشرفت علوم و گسترش فنون و تحول دائمى جوامع، نياز به ترجمه اصطلاحات و لغات جديد خلقشده، محسوستر و ملموستر مىشود. نرمافزار لغت روزآمد، به گونهاى طراحى مىشود كه به آسانى بتوان، بهلغات متضاد و مترادف دست يافت. هر زبان ضربالمثلهايى دارد كه ممكن است در زبانهاى ديگر، با شيوه بيانى متفاوتى آمده باشد يا اينكه اصلاً در فرهنگ ديگر وجود نداشته باشد. آوردن اين ضرب المثلها يقيناً بر اعتبار برنامه مىافزايد. از ديگر موارد وسعت دامنه لغات، مىتوان به مشتقات هر كلمه اشاره كرد. ذكر مشتقات لغت در ذيل آن بسيار مفيد است. در مواردى كه معادل فارسى واژهها و اصطلاحات در دسترس نباشد و ناگزير به وضع لغت يا اصطلاح باشيم، بهتر است كه با تأمل و دقت فراوان، به واژهسازى پرداخت.
ج. صحت لغات لغاتى كه در نرمافزار به كار مىرود، بايد با دقت چينش شود. اگر كلمهاى صحيح نباشد، قطعاً به اعتبار نرمافزار لطمه مىزند. صحت لغات به سه بخش تقسيم مىشود: يك. نرمافزار از غلطهاى تايپى عارى باشد. دو. غلطهاى املايى به حداقل برسد: نرمافزار بايد با شيوه نگارش و رسمالخط جديد و به روز تهيه شده باشد. اگر از منابع قديمى استفاده مىشود، نبايد فراموش كرد كه شيوه نگارش و نوع كلمات به كار رفته در آن با مقتضيات امروزى متفاوت است، پس بهتر است كه با حفظ مواد خام، از شيوههاى بيانى جديد استفاده كرد. سه. انتخاب كلمات مناسب و دقيق: در ترجمه زبانى به زبان ديگر، استعمال معادل دقيق كلمات فوقالعاده مهم و مورد توجه است. اگر از معادل چندم و غير متداول در ابتداى استفاده شود، كاربر براى لحظاتى سر در گم مىشود و در برخى مواقع به اشتباه مىافتد. بنابراين در معادلسازى نخست بايد از لغات پراستعمال و متداول بهره برد و سپس به اين نكته توجه داشت كه موارد كاربرد آن بر زبان مادر كاملاً منطبق باشد؛ براى مثال در زبان فارسى، ما عبارت «قابل شما را ندارد» را براى تعارف بهكار مىبريم، جالب است بدانيد كه چنين تعارفى در فرهنگ انگليسى و به طور كلى اروپايى - آمريكايى اصلاً وجود ندارد. از اينرو براى معادلسازى اين اصطلاح، شما نمىتوانيد تحت الفظى معنا كنيد، زيرا هر چه به كار ببريد، به دليل نبود آن در فرهنگ انگليسى، با مشكل مواجه مىشويد. در زبان انگليسى و حتى عربى نيز اصطلاحات و عبارتهايى وجود دارد كه خاص فرهنگ آن زبان است و براى فارسى زبانان ناآشنا است.
د. منوهاى مرتبط لازمه دسترسى آسان به موارد ياد شده در وسعت دامنه لغات، در دسترس بودن منوهاى كافى است؛ براى مثال، پس از جست و جوى كلمهاى در همان صفحه، منوهايى در اختيار كاربر باشد كه خيلى سريع به مترادف، متضاد، ضربالمثل يا كاربردهاى خاص آن لغت دست يابد.
ه . قلمهاى متنوع يكى از جنبههاى صورى نرمافزار روزآمد، استفاده از قلمهاى زيبا و متنوع است. هر چه قلم بهكار رفته زيباتر باشد، طيف بيشترى از سلايق را جذب مىكند و موجب رضايتمندى كاربر مىشود. و. نقش تصاوير و صوت در فرهنگ لغت به كار بردن تصاوير مختلف از حيوانات، گياهان، ابزارآلات، نقشهها و... و نيز تلفظ كلمات و درصورت امكان، جملات در نرمافزار، براى فهم بهتر و سريعتر مطالب حائز اهميت است.
ی. گرافيك جذاب در اهميت گرافيك در دنيايى ملوّن امروز، جاى بحث نيست. به يقين توجه كرده يا شنيدهايد كه طرح روى جلد كتاب تأثير بهسزايى در فروش آن دارد. داشتن كادر درست و تصاوير زيبا در يك فيلم سينمايى، مىتواند مخاطبان بسيارى را روانه سالنهاى سينما كند و فروش بالا را تضمين كند. شما هر كارى را در نظر بگيريد، از طراحى ظاهر ساختمان، اتومبيل و موتورسيكلت تا لوازم منزل، ظاهر زيبا در جلب مشترى مؤثر است. استفاده از خطوط مناسب، رنگآميزى متنوع و نيز هماهنگى صحيح از شاخصههاى مهم گرافيك هستند. هدف استفاده از گرافيك اين است كه در هنگام بهرهبرى، چشمها خسته نشود و نوعى اشتياق در كاربر به وجود آيد. برخى رنگها و كادرها اين خاصيت را دارند كه در عين حال كه شما را خسته نمىكنند، حس كنجكاوى و تلاش بيشتر را بر مىانگيزانند. در يك نرمافزار صرفاً علمى نيز گرافيك جايگاه ويژهاى دارد و هر چه كيفيت تصاوير بالاتر باشد، رغبت كاربر براى استفاده از آن بيشتر خواهد بود.
نگرشى بر نرمافزارهاى لغت در حيطه علوم اسلامى همه نرمافزارهاى لغتى در علوم اسلامى كاربرد دارند، زيرا اسلام به زبان و زمان خاصى محدود نيست و همه اديان، اقوام و نژادها مخاطب اين دين هستند. لازمه اين تخاطب نيز در برگيرى تمام زبانهاست. در اينجا به دليل غلبه استفاده از زبان عربى در آموزش و انتقال مفاهيم اسلامى، به ناچار نرمافزارهاى مربوط به آن را به طور خلاصه بررسى مىكنيم.
1. نرمافزارهاى مستقل الف. قاموس النور اين نرمافزار در برگيرنده كتابهاى «كتاب العين»، «لسان العرب» و «مجمع البحرين» است. متن كتابها به طور كامل در آن گنجانده شده و از امكانات خوبى برخوردار است. از ويژگىهاى آن مىتوان به گرافيك عالى، منوهاى كافى، و سرعت بالا اشاره كرد. به كارگيرى مناسب رنگها و تصاوير پس زمينه و نيز خطوط مورب و خميده، رنگآميزى فوقالعاده شاداب و گيرا كه موجب جلوگيرى از خستگى كاربر مىشود، از شاخصههاى اين نرمافزار است. با اين همه پنجره اصلى ثابت است و انعطافپذير نيست. سرعت رد و بدل شدن اطلاعات در آن نيز نسبت به نرمافزارهاى مشابه پايين است. در اين برنامه، از نوآورى در چينش لغات خبرى نيست و همان متن كتاب در اينجا آمده است. از همه مهمتر، لغات پر استعمال در آن به چشم نمىآيد كه خود نقص بزرگى است و بخش عظيمى از كاربران مترجم زبان عربى نمىتوانند از آن استفاده كنند. ب. جامع معاجم اللغة قابليتهاى اين نرمافزار فوقالعاده است و از خصوصيات يك نرمافزار روزآمد تا حدودى بهرهمند است. يكى از ويژگىهاى اين نرمافزار، در برداشتن بخشهاى جانبى مفيد و مناسب است. بخش اصلى، همان قواميس اللغه است كه كتبى چون «لسان العرب»، «القاموس المحيط»، «كتاب العين»، «الصحاح»، «المقايس فى اللغة» و «المنجد» در آن قرار دارد. قسمت ديگر «المعاجم والتراجم» است كه پنج عنوان در آن به چشم مىآيد؛ «معجم البلدان»، «معجم ما استعجم»، «معجم الأمثال والحكم»، «طيب السمر» و «حياة الحيوان الكبرى». در اين نرمافزار بخشى با نام «النحو والإعراب» گنجانده شده كه كتب «الفية ابن مالك»، «شرح الأشمونى» و... در آن آمده است. از ديگر بخشهاى مهم مىتوان به «غريب القرآن و الحديث» و «تفسير القرآن و علومه» نام برد كه حاوى كتب بسيار ارزندهاى است. نرمافزار حاضر از گرافيك متنوع و خوبى برخوردار است، رنگهاى مناسب و خطوط و نقوش زيبا در طراحى آن به كار برده شده است و نمونه ايدهآلى براى طراحى نرمافزارهاى مشابه است. ج ) المنجد اين نرمافزار همان متن كتاب المنجد است كه در طراحى آن هيچگونه خلاقيتى به چشم نمىآيد. گرافيك آن بسيار پايين و ابتدايى است، رنگآميزى متنوع و جذابى ندارد و فاقد منوهاى لازم است. عدم دقت در ترجمه لغات و به كارگيرى كلمات و جملات غير دقيق و در برخى موارد ناصحيح، از مهمترين نقاط ضعف اين نرمافزار است. در ترجمه فارسى آن نيز قواعد دستور زبان و خط فارسى رعايت نشده است. اين نرمافزار به واسطه وجود دستيار مترجم در بسيارى از جاها كاربرد دارد و نقطه قوت آن به شمار مىآيد.
نرمافزارهاى تحت برنامه اين فرهنگ لغتها به طور مستقل و تحت برنامه جداگانه ارائه نشده است، بلكه در ضمن برنامههاى ديگر آمدهاند؛ مانند نرمافزار جامع «المعجم الفقهى» كه در انتهاى فهرست كتابهاى آن، چند كتاب لغوى ضميمه شده است؛ مانند «صحاح»، «لسان العرب»، «القاموس المحيط»، «مجمع البحرين»، و «تاج العروس». كتابهاى ارائه شده مانند برنامه معجم، از كيفيت پايينى برخوردار است و از حداقلهاى يك نرمافزار روزآمد بى نصيب است.
نرمافزارهاى لغت موجود در بازار نرمافزارهاى لغت، روز به روز در حال افزايش است. بىشك برنامههايى در بازار وجود دارد كه ما اطلاعى از آن نداريم و آنچه در اينجا مورد بحث و بررسى قرار مىگيرد، بضاعت ماست؛ نه موجودى بازار. پيش از هر چيز، بايد به اين نكته اشاره كرد كه فرهنگ لغت، به طور كلى به سه بخش قابل تقسيم است:
1. فرهنگ لغت تك زبانه: فرهنگى كه در نگارش آن از يك زبان استفاده شده و به ترجمه لغات، اصطلاحات، ضربالمثلها و نكات دستورى همان زبان مىپردازد. براى نمونه تعدادى از اين نرمافزارها را معرفى مىكنيم. فارسى - فارسى الف. لغتنامه بزرگ دهخدا (نسخه اول) با همه اهميت و ارزشى كه نسخه نرمافزارى اين كتاب دارد، عيوب متعددى در آن وجود دارد. بخشى از ايرادات در خود برنامه ذكر شده است: كمبود تصاوير، نداشتن صدا، مسائل مربوط به دستور و به خصوص سر هم نوشتن كلمات، نكاتى است كه در پنجره يادآورىهاى لازم آمده است؛ اما نواقص اين نرمافزار فراتر از اين است؛ براى مثال، گرافيك بسيار ضعيف و نازل، نداشتن منوهاى لازم براى جست و جو، فونتهاى قديمى و... نيز از كيفيت نرمافزار كاسته است. پديدآورندگان نرمافزار بايد بازنگرى جدى و جديدى در آن داشته باشند تا برنامهاى در شأن اين لغتنامه جامع و كامل ارائه شود. ب. واژگان (نسخه اول) اين نرمافزار از سوى مؤسسه فرهنگى امام حسن مجتبى(ع) در اصفهان طراحى شده است؛ در اين برنامه نوآورىهاى جست و جوى لغات بسيار پايين است. منوهاى به كاررفته در آن جايگاه مناسبى ندارد و فونتهاى آن جديد نيست. از همه مهمتر گرافيك پايين اين برنامه است و براى رسيدن به يك نرمافزار روزآمد، بايد تغييراتى كلى در آن ايجاد كرد. انگليسى - انگليسى الف. لغتنامه Oxford Talking Dictionary اين نرمافزار ويژگىهاى مناسبى براى استفاده در ترجمه متون انگليسى دارد. گرافيك نسبتاً خوب، سرعت بالاى دسترسى به اطلاعات، دارا بودن منوهاى لازم و ضرورى، تلفظ لغات به دو لهجه آمريكايى و بريتانيايى، جست و جوى انفرادى و تركيبى واژگان، فونتهاى زيبا و... از نقاط مثبت اين نرمافزار است. با اين همه دامنه لغات آن كم است. ب. لغتنامه Dictionary Longman Advanced American از كاملترين نرمافزارها در زمينه واژگان كه از خصوصيات يك نرمافزار روزآمد برخوردار است. گرافيك جذاب، سرعت بالا، فونت متنوع، استفاده از تصاوير و فيلمهاى آموزشى، داشتن بخشى براى امتحان تافل و ديگر ويژگىهاى منحصر به فرد كه آن را در حد عالى قرار داده است. اين نرمافزار مىتواند الگوى خوبى براى ديگر نرمافزارها باشد. عربى - عربى در اين زمينه مىتوان به نرمافزارهايى چون لسان العرب، مقاييس اللغة، صحاح، جامع معاجم اللغة و... اشاره كرد كه در بخش «نگرشى بر نرمافزارهاى لغت در حيطه علوم اسلامى» بدانها پرداخته شد.
2. فرهنگ لغت دو زبانه: در اين نوع فرهنگ لغات، اصطلاحات و... يك زبان به زبان ديگر ترجمه و معادلسازى مىشود. مانند فرهنگ پيشرو آريانپور، فرهنگ معاصر، فرهنگ حييم، المنجد و... عربى - فارسى المنجد نمونه بارز چنين نرمافزارى است كه در بخش «نگرشى بر نرمافزارهاى علوم اسلامى» مورد بحث و بررسى قرار گرفت. انگليسى - فارسى الف. فرهنگ شش جلدى پيشرو آريانپور از كاملترين مراجع لغت دو زبانه، فرهنگ مزبور است. دكتر منوچهر آريانپور، طى چهل سال تلاش مداوم، كارى سترگ از خود بر جاى گذاشتند. اين نرمافزار دو سويه كه حاوى ترجمه فارسى به انگليسى و بر عكس است، با همه نقايصى كه دارد، از نكات مثبت بسيارى برخوردار است. از ويژگىهاى اين نرمافزار مىتوان به جست و جوى سريع بيش از 000/200 سرواژه اشاره نمود. جست و جوى جزئى واژههاى انگليسى و ترجمه كلمه به كلمه متون انگليسى را مىتوان در اين نرمافزار يافت. بيش از 5000 تصوير براى واژهها دارد و تلفظ بيش از 000/40 واژه، به لهجه UK و US را در خود گنجانده است. تغيير زبان رابط كاربر از فارسى به انگليسى و به عكس و كاربرد اكثر واژههاى كليدى در جملههاى انگليسى، همراه با ترجمه از شاخصههاى مهم اين نرمافزار است پس از ارائه معانى و جملههاى روشنگر هر واژه، اصطلاحات و عبارات مربوط به آن نيز همراه با ترجمه فارسى ارائه شده است. در اين فرهنگ علاوه بر لغات و معانى آشنا، واژگان ارائه شده توسط فرهنگستان و مترجمان و لغات ناب موجود در آثار شاعرانى چون فردوسى و حافظ و حتى واژههاى مفيد گويشهاى محلى نيز آورده شده است. در مورد اشكالات نرمافزار مزبور مىتوان به عدم تنوع در گرافيك آن اشاره كرد. با استفاده از رنگهاى شاداب و خطوط مناسبتر، مىتوان بر جذابيت برنامه و پايدارى كاربر در استفاده از نرمافزار افزود. ب. فرهنگ معاصر اثر آقاى محمدرضا باطنى و دستيارانش شامل 45586 مدخل اصلى و بدون تكرار است. داراى تلفظ بيش 40000 تلفظ انگليسى و آمريكايى است. از ويژگىهاى اين نرمافزار مىتوان به جست و جوى هوشمند، حفظ خصوصيات موجود در نسخه چاپى، ارجاعهاى هوشمند، راهنماى تلفظ لغات، راهنماى نشانههاى اختصارى، غلطياب املايى و نمايش تصاوير داخل متن به همراه 1000 تصويرى براى درك و فهم بهتر معانى لغات اشاره نمود. از شاخصههايى كه در نرمافزارهاى ديگر به چشم نمىآيد اين است كه اگر كلمهاى را جست و جو كنيد و در فرهنگ موجود نباشد، اين نرمافزار به طور خودكار نزديكترين واژههاى لغت مورد نظر را به شما نمايش مىدهد؛ براى مثال زمانى كه لغتى به حالت جمع يا اسم يا... مورد جست و جو قرار گيرد، برنامه گونههاى ديگر آن لغت، چون مفرد، صفت و... را به كاربر ارائه مىدهد. در حالى كه اين برنامه از امكانات مناسبى برخوردار است، اما بايد به گرافيك نه چندان مناسب آن ايراد گرفت. سرعت آن هم ايدهآل و در حد نرمافزارهاى مشابه نيست. 3. فرهنگ چند زبانه: فرهنگ چند زبانه در برگيرنده حداقل سه زبان است. تعداد اينگونه فرهنگها به واسطه عدم كاربرد زياد، بسيار كم است.
