فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

1. مقدمه
امروزه فناورى اطلاعات و ارتباطات در حال تأثيرگذارى بر همه مراحل زندگى است. اين فناورى توانايى بشر را گسترش داده و به او در دستيابى و گسترش ذخيره‏سازى، بازيابى، پردازش، به كارگيرى و ايجاد اطلاعات با سرعت و حجم زياد يارى مى‏رساند. پايگاه‏هاى داده رايانه‏اى به طور وسيعى براى ذخيره انواع اطلاعات محرمانه سياسى، اجتماعى و اقتصادى به كار گرفته مى‏شوند.
از سويى فناورى اطلاعات و ارتباطات، اصول اخلاقى را كه براساس باورهاى رفتارى و استانداردهاى درست و نادرست و عادت‏هاى اجتماعى شكل مى‏گيرد، تغيير داده و موجب ايجاد شخصيت‏هاى جديد، گروه‏ها، سازمان‏ها و ديگر شكل‏هاى اجتماعى-اقتصادى و گروه‏بندى‏هاى سياسى شده است(1).
انقلاب فناورى اطلاعات و ارتباطات ديدگاه ما را از دنيا به صورتى گسترده تغيير داده و ديدگاهى جديد را در دهكده جهانى اطلاعات به همراه آورده است. جامعه‏اى جديد به وجود آورده كه شامل همه فرهنگ‏ها، مليت‏ها، نژادها و ديگر خصوصيات بشرى مى‏شود. اين جامعه به سمت آگاهى جهانى در حركت است. سيستم‏هاى سايبرى در جهان قوانين متفاوتى دارند كه شكل دهنده رفتار اعضا آن هستند. كاربرها آزادند تا به هر سيستمى متصل شده يا از آن جدا شوند. اين انعطاف‏پذيرى، ممكن است در بعضى موارد، به‏گونه‏اى نادرست كاربر را راهنمايى كند. تروريست‏ها نيز ممكن است از آن براى ايجاد توطئه و خشونت استفاده كنند.
گسترش آزادانه ايدئولوژى‏ها، باورها و رفتارها در ميان فرهنگ‏هاى مختلف، ممكن است موجب ايجاد فشارهاى روحى و رفتارى پيچيده‏اى گردد كه به بحران‏هاى جديدى منتهى شود. بدون درك اين دورنماى جهانى، شخص نمى‏تواند استراتژى‏هايى براى مقابله با آن ارائه دهد(2).
در حال حاضر، فناورى اطلاعات و ارتباطات حقى همگانى و ابزار مورد نياز همه افراد بشر است. عدم دسترسى يكسان و نقض حقوق بشر در دسترسى به اطلاعات، موجب ايجاد مشكلات جديدى در سيستم‏هاى اجتماعى شده است؛ مانند اختلاف ديجيتال، جنايت‏هاى سايبرى، نقض امنيت ديجيتال و حريم خصوصى افراد كه تمامى اين موارد در زندگى مردم به طور مستقيم و غير مستقيم تأثير دارد و خود موجب ايجاد جنايات ملى يا فرا مليتى مى‏گردد. اين نوع جنايات داراى هيچ گونه مرز مجازى نيستند و ممكن است هر كشورى را در جهان مورد تأثير قرار دهد. بنابراين شكل‏دهى يك سياست يكسان و وضع قوانين مورد نياز در همه كشورها براى جلوگيرى از چنين جناياتى ضرورى است.
همانند ديگر تكنولوژى‏هاى نوين، فناورى اطلاعات و ارتباطات، فرصت‏هايى را براى توسعه فراهم مى‏آورد؛ اما به طور همزمان، موجب ايجاد مشكلاتى مشابه با آنچه در فوق اشاره رفت نيز مى‏شود.
در اين مقاله به چگونگى استفاده از اين فرصت‏ها و مقابله با مخاطرات آن خواهيم پرداخت. همچنين به نقش مهم اين چالش‏ها در تغيير روند اخلاق جامعه اطلاعاتى مى‏پردازيم.

2. تكنولوژى اطلاعات و جهانى شدن
هر چند با استفاده از فناورى اطلاعات و ارتباطات، همه كشورها مى‏توانند از فرصت‏هاى به دست آمده به طور كامل بهره‏بردارى كنند؛ ولى مسائل و مشكلات اين تكنولوژى، براى همه كشورها تقريباً به صورت يكسانى وجود دارد. خودكار شدن كارها، ممكن است بعضى فرصت‏هاى شغلى را كاهش دهد يا ناشناس بودن ماشين‏ها موجب ساده‏تر شدن جنايات شده، انواع تازه‏ترى از تهديدها را ايجاد كند. در صورتى كه به صورت ايمن از اطلاعات محافظت نشود، ممكن است محتويات ارتباطات الكترونيكى و پايگاه داده‏ها و اطلاعات خصوصى مردم براى اشخاص غير مجاز آشكار شود. اطلاعات و خطاهاى برنامه‏ها، ممكن است موجب ضررهاى مالى گردد يا حتى از دست رفتن زندگى‏ها را درپى داشته باشد. در سراسر دنيا، سالانه ميليون‏ها دلار نرم‏افزار به طور غير مجاز كپى مى‏شوند كه ضربه مهلكى به صنعت نرم‏افزار جهان وارد مى‏كند. چگونه حقوق اساسى افراد بر اساس آزادى بيان و مطبوعات در محيطهاى الكترونيكى اعمال مى‏گردد؟ چگونه مسائلى چون افترا، اذيت و اعمال سانسور روى شبكه، بر جامعه و اشخاص تأثير مى‏گذارد؟ اطلاعات چه تأثيرى بر زندگى مردم دارند و ميزان تأثير استفاده روزافزون از رايانه بر افزايش فاصله بين غنى و فقير، يعنى آنها كه اطلاعات دارند و آنها كه اطلاعات ندارند، چقدر است؟ دسترسى آزاد به اطلاعات چه تأثيرى در افشاى پنهان‏كارى‏هاى سياسى يا در مقابل گسترش شايعات نادرست خواهد داشت؟ فناورى اطلاعات در جنگ‏هاى آينده چه نقشى دارد و استراتژى دفاعى كشورها در اين خصوص چگونه بايد باشد؟ بلوغ زودرس جنسى، حاصل از دسترسى آزاد به منابع بزرگسالان، چه تأثيرى در فرهنگ كشورها خواهد داشت؟
تمامى مسائل فوق ناشى از عصر اطلاعات و جهانى شدن است. آيا راه مقابله با اين مسائل وجود دارد؟ آيا مى‏توان با ايجاد محدوديت، بر برخى از اين مسائل فائق آمد؟ آيا همه موارد فوق تهديد هستند يا مى‏توان با هوشيارى، آنها را به فرصت تبديل كرد؟ در ادامه به مهم‏ترين اين مسائل خواهيم پرداخت.
1-2. جنايات سايبرنتيكى:
جنايات سايبرنتيكى، از پديده‏هاى آشكار مخاطرات اخلاقى است كه در انواع مختلفى روى مى‏دهد. دزدى، اخاذى، كلاه‏بردارى، جنايت عليه اشخاص، فروش مواد مخدر، دزدى هنرى از افكار اشخاص، گسترش افكار ديوانه‏وار و خشونت‏آميز، عدم انجام سرويس‏هاى عادى و تروريزم سايبرى، از جمله اين جنايت‏هاست(3).
تحقيقات انجام شده توسط مؤسسه امنيت كامپيوتر(4) تأييد مى‏كند كه مسئله جنايات كامپيوترى و مقابله با امنيت اطلاعات، در حال افزايش است؛ براى مثال در كشورى مانند ژاپن، جنايات مرتبط با اينترنت، در شش ماهه اول سال 2002م، بيش از دو برابر شده است، در نيمه اول سال 2002 حدود 800 فقره جنايت گزارش شده است، در حالى كه در طول سال 2001 حدود 888 جنايت انجام شده است. تعداد كل جنايات شامل اينترنت در سال 2001، حدود 60درصد در مقايسه با نيمه اول سال 2000 افزايش داشته است. آژانس پليس ملى اعلان كرد كه طى سه ماه جولاى تا سپتامبر 2002، حدود 51000 بار تلاش براى ورود غير مجاز، توسط هكرها انجام شده است.(5)
در كره جنوبى در سال 2001 حملات سايبرى شامل تهمت، افترا، شيادى و كلاهبردارى، 126درصد در مقايسه با سال پيش افزايش داشته است (33289 مورد).(6) بهبود وضع اقتصاد عمومى جامعه و افزايش امنيت شبكه‏هاى اطلاعاتى و وضع قوانين پيشگيرانه وقوع جرم، از مهم‏ترين راهكارهاى مقابله با گسترش اين جنايات است.
2-2. پورنوگرافى و مسائل ضد فرهنگى:
پورنوگرافى به عنوان مسئله‏اى فرهنگى، ميليون‏ها نفر را در سراسر جهان تهديد مى‏كند. نوجوانان و جوانان مشتريان اصلى چنين مقولاتى هستند(7). حتى كشورهاى غربى نيز به مشكلات ناشى از اين مسئله پى‏برده‏اند و با ارائه راهكارهايى، به دنبال مهار آن هستند. علاوه بر اتلاف وقت، مهم‏ترين مسئله ناشى از اين موارد، بلوغ زودرس جنسى است. آگاهى‏هاى جنسى زود هنگام، در بسيارى كشورها، به خصوص كشورهاى شرقى، از مهم‏ترين مشكلات فرهنگى است.
همچنين ارتباطات فرهنگى نظير Chat، موجب آشنايى افراد و اقوام مختلف با يك‏ديگر مى‏شود. ارتباطاتى از اين نوع موجب تغيير تدريجى جوامع مى‏شود. به راستى راه مقابله با اين پديده چيست؟ كشورهاى در حال توسعه نظير ايران و چين، براى سد كردن اين گونه سايت‏ها، راه استفاده از ديواره‏هاى آتش كامپيوترى (Firewall) را انتخاب كرده‏اند. البته براى كوتاه مدت، اين روش مناسب به نظر مى‏رسد؛ اما با گسترش سريع تكنولوژى اينترنت و گسترش روزافزون سايت‏هاى اينترنتى و ايجاد تكنيك‏هاى گذر از اين ديواره‏ها، استفاده از ساير روش‏ها، به خصوص روش‏هاى آموزشى و فرهنگى، اجتناب‏ناپذير است. حداقل اگر نتوان جلوى اين مشكل را گرفت، با روش‏هاى فرهنگى-تربيتى، مى‏توان آن را كنترل كرد. بكارگيرى روش اخير، نكته‏اى است كه هنوز جاى آن در بسيارى جوامع خالى است. به علاوه هنوز روش‏ها و اصول مدون و قابل قبولى كه كارايى عملى داشته باشد، ارائه نشده است.
3-2. شكاف ديجيتالى
تمام كاربران شهرى و روستايى مى‏توانند، از فناورى اطلاعات از فاصله دور يا دسترسى به منابع و سرويس‏هاى دولتى و غير دولتى و سرويس‏هاى مالى و اعتبارى استفاده كرده، از طريق سيستم‏هاى فناورى اطلاعات، از فرصت‏هاى جديد طراحى، ساخت و فروش محصولات، انجام تحصيلات بهتر و بالاتر از طريق كامپيوتر، كسب توصيه‏هاى عالى پزشكى و...، بهره‏گيرى كنند؛ اما در حال حاضر، تنها حدود 5درصد از جمعيت دنيا به اينترنت دسترسى دارند و بقيه از آن بى‏بهره هستند. اين تقسيم ديجيتالى، شكافى جديد است كه توسط فناورى اطلاعات ايجاد شده است؛ بين آنان كه داخل اين كره اطلاعاتى هستند و آنان كه خارج آن هستند.
تقسيم ديجيتالى بيشتر بين افراد رخ مى‏دهد تا ميان كشورها يا كل جامعه، بين ثروتمندان اطلاعاتى و فقراى اطلاعاتى رخ مى‏دهد؛ حتى اگر همسايه‏ها داراى يك مليت باشند. تقسيم ديجيتالى منبع ايجاد بسيارى مسائل و مشكلات جديد است كه حاصل تكامل جامعه اطلاعاتى است. اين مسئله مى‏تواند موجب بروز اَشكال جديد استعمارگرى و تبعيض نژادى گردد كه نوعى پديده جديد ضد اخلاقى است و بايد از آن جلوگيرى كرد.
گسترش ساختار اصلى مخابراتى به تمام نقاط شهرى و روستايى دوردست، فراهم آوردن شرائط دسترسى آسان به سخت‏افزار و نرم‏افزار و خطوط ارتباطى بر اساس محدوده درآمد و فراهم آوردن شرائط دسترسى آسان و ارزان به شبكه‏هاى اطلاعاتى براى زنان، كتابخانه‏هاى عمومى و مدارس از راه‏هاى مقابله با اين شكاف طبقاتى است.(8).
4-2. كاهش فقر از طريق گسترش آموزش و يادگيرى:
عدم دسترسى به اطلاعات و فناورى‏هاى مخابراتى، عنصر و پايه‏اى براى گسترش فقر در جامعه است و فقر نيز موجب گسترش فساد در سطح جامعه اطلاعاتى و در نهايت انحطاط اخلاقى جامعه خواهد شد. توسعه تكنولوژى‏هاى ديجيتال و كاربرد آنها در شبكه‏هاى جهانى اطلاعات، فرصت‏هاى مهمى براى فرار از فقر است؛ براى مثال كاربرد فناورى اطلاعات و ارتباطات را در آموزش و يادگيرى در نظر بگيريد كه از آن به عنوان آموزش الكترونيكى و يادگيرى از راه دور نامبرده مى‏شود. يادگيرى از راه دور بدين صورت تعريف مى‏شود كه دانشجو و استاد در يك موقعيت مكانى نباشند.
آموزش الكترونيك از طرفى يادگيرى از طريق تجهيزات الكترونيكى است. هر دوى اين مفاهيم به عنوان ابزار اصلى آموزش خواهد بود. گذر از شيوه آموزش آكادميك و حضور در دانشكده، به يك مدل آموزشى در حين زندگى، موجب تغييرات بسيارى در دروس، از ديد استراتژى و عمل خواهد شد. علاوه بر اين نقش استاد و دانشجو، به طور بنيادى تغيير مى‏يابد. همچنين آموزش از راه دور موجب خواهد شد تا زنان كشورهاى كمتر توسعه يافته، بتوانند به طور مؤثرترى كيفيت زندگيشان را بهبود دهند و نقش مؤثرترى در ارتقاى ارتباطات خود داشته، در نتيجه نقش مهم‏ترى در توسعه كشورها داشته باشند. از طريق آموزش، اشخاص مى‏توانند دانش خود را گسترش دهند و از اين رهگذر فرصت‏هاى شغلى بهترى را به دست آورند كه خود موجب كسب درآمد و كاهش فقر در جامعه مى‏شود. بنابراين تكنولوژى اطلاعات در اينجا مى‏تواند فرصتى براى ارتقاى اخلاقى و اجتماعى جامعه اطلاعاتى در نظر گرفته شود.
5-2. كپى‏بردارى غير مجاز
كپى‏بردارى عملى ضد اخلاقى است كه به واسطه گسترش فناورى اطلاعات و ارتباطات، سهل‏تر انجام مى‏شود. بر اساس نتايج بررسى ساليانه در خصوص مطالعه وضعيت كپى‏بردارى در جهان، مشخص شده است كه طى دو سال متمادى 2000 و 2001، سرعت كپى‏بردارى غير مجاز در جهان به دو برابر افزايش يافته است. عواملى چون كاهش رشد اقتصادى و استانداردهاى پايين زندگى و به طور مشخص فقر، عامل اساسى براى اين نرخ بالاى كپى‏بردارى غير مجاز است.
به نظر مى‏رسد كه كپى‏بردارى غير مجاز، به منظور باقى ماندن در دنياى اطلاعات و بدون توجه به اعتقادات مذهبى يا ارزش‏هاى اخلاقى، امرى اجتناب ناپذير است. كپى‏بردارى غير مجاز در يك كشور، تأثيرات مخرب بسيارى در بازار صنعت نرم‏افزار آن كشور ايجاد مى‏كند و موجب بروز مخاطراتى در سلامت تجارت با فناورى اطلاعات و ارتباطات مى‏شود. لذا با توجه به ضررهاى آن به پيكره اقتصادى كشورها، بايد با وضع قوانينى، با آن مقابله كرد. بديهى است كه در دراز مدت، منافع اقتصادى آن، به خصوص براى صنعت نرم افزارى يك كشور، بسيار بيشتر از منافع كوتاه مدت كپى‏بردارى است. به علاوه كنترل قيمت نرم‏افزارها كه با سطح درآمد عمومى جامعه هم‏خوانى داشته باشد و افزايش جريمه براى ناقضين حقوق چاپ و نشر، از ساير مواردى است كه بايد به آنها توجه داشت. گسترش اعتقادات مذهبى جامعه نيز مى‏تواند از افزايش نرخ كپى‏بردارى غير مجاز جلوگيرى كند.
6-2. حقوق بشر
حقوق بشر، به معنى آزادى عقيده و حفاظت از اطلاعات شخصى افراد، بايد اصل اساسى دنياى فناورى اطلاعات و ارتباطات باشد. از آنجا كه اين مسئله با قوانين و ارزش‏هاى اخلاقى خاص جوامع مرتبط است، مشكلات بسيارى را در ايجاد يك استاندارد واحد ايجاد خواهد كرد. افزون بر اين مى‏توان با فردى كه مطالب خلافى را منتشر مى‏كند و در خارج از كشور به سر مى‏برد، برخورد كرد؟ به خصوص هنگامى كه قوانين آزادى فردى در دو كشور يكسان نباشند؛ براى مثال موردى كه كاملا در يك كشور آزاد است، اما در كشور ديگر، قانونى يا اخلاقى نباشد و به عكس. بنابراين موضوع اصلى اين است كه هر كشورى ميل دارد، دسترسى را بر اساس قوانين خود محدود كند؛ در حالى كه به طور همزمان بايد آزادى عقيده و حق خصوصى براى هر فرد محترم باشد. به نظر مى‏رسد كه هنوز راه حل جامعى در اين رابطه وجود ندارد.
7-2. تعامل اخلاق و اقتصاد در جامعه اطلاعاتى
تجارت الكترونيك، يكى از محصولات توسعه فناورى اطلاعات و ارتباط است. اين نقل مشهور است كه اگر در جامعه‏اى فقر اقتصادى وجود داشته باشد، ارزش‏هاى اخلاقى كمرنگ خواهد شد. از طرفى گسترش فناورى اطلاعات و ارتباطات، و تجارت الكترونيك، فرصت‏هاى اقتصادى جديدى را به وجود مى‏آورد. جست‏وجو براى يافتن بازارهاى جديد، بهبود كيفيت كالاها و خدمات، افزايش توليد، اشتغال، بازاريابى بهتر و وسيع‏تر، بهبود منابع انسانى، گسترش مهارت و ظرفيت‏ها، توسعه اقتصادى و اقتصاد مبتنى بر پايگاه اطلاعاتى، نمونه‏هايى از اين فرصت‏هاست(9 و 10). اين فرصت‏ها موجب گسترش سطح اقتصادى جامعه و دورى از فقر خواهد بود كه خود به استحكام اخلاقى جامعه منجر مى‏شود.
البته منافع اقتصادى حاصل از تكنولوژى اطلاعات ميان كشورهاى توسعه يافته و كشورهاى كمتر توسعه يافته يكسان نيست، زيرا كشورهاى پيشرفته‏تر، به دليل وجود زيرساختارهاى پيشرفته‏تر ارتباطى، امكان رقابت بهتر جهانى را دارا هستند و در نتيجه كشورهاى كمتر توسعه يافته، كمتر امكان رقابت عادلانه را پيدا مى‏كنند. اين عدم امكان رقابت موجب گسترش شيوه‏هاى غير اخلاقى در عرصه تجارت و اقتصاد خواهد داشت.
8-2. مشكلات جديد خانوادگى
استفاده از فناورى اطلاعات و ارتباطات موجب مى‏شود كه مشاغل را هم در خانه و هم در محل كار انجام داد. در اين صورت، زمان بيشترى از انجام كار در محيط خانه صرف مى‏شود و در نتيجه مرزهاى سنتى ميان خانه و محل كار حذف مى‏گردد. تداخل حريم كار و خانه، منبع بروز مسائل جديدى در خانواده‏هاست. شايد يكى از راه حل‏هاى كوتاه مدت اين باشد كه ساعت‏هاى كار از راه دور، همچنان به ساعات خاصى محدود باشد، به گونه‏اى كه تداخلى ميان كار و زندگى روزمره پيش نياييد. با اين همه به نظر مى‏رسد كه ساختار كلى و مرز سنتى ميان محيط كار و خانواده و در نتيجه اخلاق جوامع، در يك جامعه مدرن اطلاعاتى تغيير بيابد.(11)
9-2. افزايش آگاهى عمومى
نكته كليدى در فناورى اطلاعات و ارتباطات، دانش است و افزايش آگاهى عمومى مردم، نتيجه گسترش فناورى اطلاعات و ارتباطات در جوامع خواهد بود. در چنين شرايطى، بسيار دشوار خواهد بود كه غلط يا درست را به مردم ديكته كرد. اشتباهات دولت‏ها را نمى‏توان به سادگى پنهان كرد. در نتيجه رابطه مردم با دولت‏ها در كشورها تغيير خواهد كرد. مردم بسيارى موارد را سريع‏تر از گذشتگان خود خواهند فهميد. اطلاعات در زمينه سياست، احزاب و تشكل‏ها، مسائل عمومى كشور، روابط زير زمينى، مدها و مدل‏هاى اجتماعى، به سادگى و به سرعت گسترش خواهند يافت.
تغيير در سطح آگاهى‏ها موجب گسترش بينش‏ها و باورها خواهد شد. تغيير باورها نيز تغيير اخلاق را در جامعه به دنبال خواهد داشت. در چنين شرايطى، دولت‏ها بايد در نوع رابطه اخلاقى و اجتماعى ميان خود و جامعه تغييراتى اعمال كنند. گسترش شفاف دمكراسى، مى‏تواند يكى از راه‏هاى پيشنهادى باشد. همچنين در محيط خانواده، والدين بايد در روش‏هاى رفتارى خود براى آموزش فرزندان تغييراتى اعمال كنند.
10-2. روابط فرهنگى
در بسيارى جوامع غير غربى، نگرانى‏هايى در خصوص فناورى اطلاعات و ارتباطات، از ديدگاه فرهنگى وجود دارد. كشورهاى شرقى و اسلامى نگران نابودى آداب و سنن بر اثر گسترش فرهنگ غربى هستند. به راستى چنين نگرانى‏اى تا چه اندازه واقعى است؟ آيا اين تأثيرات بيشتر ناشى از ساير عواملى است كه در اين مقاله به آنها اشاره رفت يا يك تهديد مستقل و مستقيم عليه فرهنگ شرقى است؟ هر يك از دو فرض فوق صحيح باشد، نگارنده معتقد است كه فناورى ارتباطات و اطلاعات، در مجموع براى كشورهايى چون ايران، يك فرصت است تا يك تهديد؛ فرصتى براى رساندن پيام رساى فرهنگ ايرانى و اسلامى به آن سوى جهان. هر چند ممكن است ديدگاه‏هاى غربى، جذابيت‏هاى موقتى براى جوانان داشته باشد و حتى فرهنگ اخلاقى و اجتماعى ما را به چالش بكشد؛ اما با توجه به غناى فرهنگ شرقى، در نهايت برآيند برخورد فرهنگ‏ها به سوى فرهنگ با اصالت‏تر و پر پشتوانه‏تر خواهد بود؛ به عبارت ديگر، هر چند در اثر گسترش فناورى ارتباطات و اطلاعات، ارتباط ميان فرهنگ‏ها بيشتر خواهد شد و متعاقبا ممكن است به علت چالش‏هاى اخلاقى، ريزش نيرو نيز در ميان فرهنگ خودى وجود داشته باشد. اما با توجه به فرصتى كه براى جذب افرادى از فرهنگ مقابل فراهم مى‏آورد، در مجموع مفيد است و مى‏توند به عنوان يك فرصت تلقى شود.

11-2. جنگ‏هاى ديجيتالى و تعامل آن با اخلاق
در عصر اطلاعات، جنگ‏ها نيز از نوع جنگ اطلاعات خواهند بود. اگرچه اهميت اطلاعات در زمان‏هاى گذشته نيز شناخته شده بود، اما امروزه جنگ تا اندازه بى سابقه‏اى مبتنى بر سامانه‏هاى اطلاعاتى است. سامانه‏هاى جمع‏آورى اطلاعات، نظير ماهواره‏هاى شناسايى و هشدار دهنده سريع، مجموعه وسيعى از سامانه‏هاى هوايى با سرنشين و بدون سرنشين و...، مقادير زيادى اطلاعات آماده مى‏كنند كه از طريق فناورى ارتباطات توزيع مى‏شوند. اين اطلاعات، ضمن استفاده براى ضربه زدن به دشمن، براى ناكارآمد ساخت اطلاعاتى دشمن نيز به‏كار مى‏روند.
در چنين شرايطى، ابزار اطلاعات به عنوان بعد چهارم نظامى، در كنار سه بعد اصلى ديگر، يعنى نيروهاى هوايى، دريايى و زمينى ايفاى نقش خواهد كرد. ديجيتالى كردن صحنه جنگ، كاربردى از فناورى اطلاعات براى كسب، تبادل و به‏كارگيرى به موقع اطلاعات در ميدان نبرد است؛ به‏گونه‏اى كه فضايى شفاف براى كليه واحدهاى درگير در جنگ به‏وجود مى‏آورد. اين امر در كنار استفاده از جنگ‏افزارهاى بسيار دقيق كه عليه مراكز حساس و مهم دشمن به‏كار گرفته مى‏شود، نقش بسيار مهمى در مديريت جنگ‏هاى عصر اطلاعات دارد. نمونه اين نوع جنگ‏ها در سال 1991 و 2003م عليه كشور عراق به‏كار گرفته شد. تغيير استراتژى جنگ‏ها در عصر اطلاعاتى موجب تغيير اخلاق جنگ خواهد شد، زيرا دشمنى به صورت فيزيكى در برابر نيروهاى خودى وجود ندارد و اين نوع جنگ‏ها، در واقع جنگ قدرت تكنولوژى و اطلاعات در برابر يكديگر است تا جنگ سربازان دو كشور عليه هم. در چنين شرايطى مفاهيم حماسه‏ها، مقاومت و دفاع در جنگ‏هاى ديجيتالى دستخوش تغييراتى مى‏شود و اين مورد اخير، به‏خصوص نكته‏اى است كه بايد به آن توجه شود. آيا در عصر اطلاعات، مفاهيم اخلاقى، چون حماسه يا شجاعت، در جنگ جاى خود را به اختراعات و ابتكارات خواهد داد؟

3. نتيجه‏گيرى
فناورى اطلاعات و ارتباطات در جهان، خواه ناخواه رو به گسترش است. كشورهاى توسعه يافته، البته با سرعت بيشترى نسبت به كشورهاى كمتر توسعه يافته، اين راه را طى مى‏كنند. چنين گسترشى جهان را به سمت يك مجموعه واحد اطلاعاتى يا به عبارتى دهكده‏اى جهانى رهنمون مى‏سازد. در چنين جامعه‏اى مرزهاى جغرافيايى، مفهوم فيزيكى خود را از دست مى‏دهند و مسائل جديدى بروز مى‏كند.
بدون شناخت مختصات و ابعاد چنين دورنمايى، نمى‏توان راه‏هاى مقابله با آن را اختيار كرد. در اين مقاله، به آثار مثبت و منفى اخلاقى گسترش فناورى اطلاعات و ارتباطات در جوامع پرداخته شد. به خصوص چالش‏ها و فرصت‏هايى كه با گسترش اين فناورى ايجاد خواهد شد، مورد بحث قرار گرفت. جنايات سايبرنتيكى، پورنوگرافى و مسائل ضد فرهنگى، گسترش آموزش الكترونيكى و امكان كاهش فقر، كپى‏بردارى غير مجاز، اعمال حقوق بشر، تأثيرات اقتصادى و اجتماعى، بروز مشكلات جديد خانوادگى بر اثر حذف فاصله ميان محيط كار و محيط خانه، ايجاد اختلاف ديجيتال ميان جوامع، افزايش آگاهى عمومى و تعامل آن با سياست، و برخورد ميان فرهنگ‏ها و جنگ‏هاى ديجيتالى، از جمله برخى مسائلى بود كه در اين مقاله مورد اشاره قرار گرفت و راهكارهايى نيز پيشنهاد گرديد. وضع قوانين جديد، تغيير در روش‏هاى تعليم و تربيت، تغيير در سيستم آموزشى، ايجاد روش‏هاى نوين مديريت كشور و... از جمله مهم‏ترين راهكارهاى ارائه شده است.
بيشتر موارد ذكر شده در اين مقاله، تأثيرات مستقيم و يا غير مستقيمى بر تغيير ديدگاه اخلاقى جامعه اطلاعاتى ايفا مى‏كنند؛ براى مثال فقر اطلاعاتى از عوامل مهمى است كه به صورت غير مستقيم جامعه را به طرف يك تنگناى اخلاقى هدايت مى‏سازد.
بر اين اساس نگارنده معتقد است به‏جاى ارائه راهكارهاى اخلاقى مستقيم براى جامعه اطلاعاتى، بهتر است تا با شناخت دقيق اين چالش‏ها و برخورد با آنها، از اثرات آنها بر انحطاط جامعه نوين اطلاعاتى جلوگيرى كرد. از طرف ديگر، از فرصت‏ها مى‏توان به‏عنوان ابزارى براى گسترش اخلاق جامعه مدنى سايبرى سود جست؛ براى مثال مى‏توان از فرصت جديد آموزش راه دور، براى گسترش سطح آگاهى و دانش در جامعه استفاده كرد كه اين خود از بروز بسيارى ناهنجارى‏هاى اخلاقى جلوگيرى خواهد كرد.