فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

اشاره:
نرم افزار «باب العلم»، به همت مركز تحقيقات رايانه‏اى حوزه علميه اصفهان و تهيه و توليد شده و در اختيار علاقمندان و مراكز علمى قرار گرفته است. در اين نرم افزار سعى شده، سخنان، سيره و فضائل حضرت امير مؤمنان على (عليه السلام) جمع آورى و در قالب دو دفتر، در دو لوح فشرده ارائه گردد:
دفتر اوّل حاوى سخنان آن حضرت، به همراه كتابنامه موضوعى، صوت ادعيه و نگارخانه است و دفتر دوم به فضائل، سيره و تاريخ زندگى آن حضرت پرداخته است و كتاب‏هاى مربوط به آن زمينه را ارائه مى‏دهد.
در اين فرصت كوتاه، با ويژگى‏ها، محتوا و امكانات اين نرم افزار آشنا مى‏شويم و به كاستى‏ها و بايسته‏هاى آن اشاره مى‏كنيم.

دفتر اوّل
هنگام اجراى برنامه، نخستين چيزى كه توجه كاربران را جلب مى‏كند، گرافيك جذاب صفحه نخست آن است. همچنين چند رسانه‏اى بودن و اشتمال آن بر اطلاعات گوناگون، از ديگر جذابيت‏هاى برنامه است.
دفتر اوّل، سخنان گهربار و نورانى حضرت على (عليه السلام) را از مجموع 421 جلد كتاب جمع آورده و در بخش‏هاى زير عرضه كرده است:
1.كتابنامه اختصاصى سخنان
اين بخش با 20 جلد كتاب، به احاديث، خطبه ها، وصايا، ادعيه و ديگر سخنان آن امام همام پرداخته است.
2.كتابنامه عمومى سخنان
اين بخش از دو بخش كتاب و مقاله تشكيل مى‏شود و در هر يك، كتاب‏ها و مقالاتى پيرامون سخنان حضرت على (عليه السلام) آورده شده است.
مجموع كتاب‏ها و مقاله‏هاى اين بخش، 176 عنوان است.
3.كتابنامه موضوعى
اين بخش به صورت موضوعى، به مباحثى چون تبار، زندگانى، مجاهدت‏ها، كرامات و ديگر موضوعات مطرح شده درباره حضرت على (عليه السلام) پرداخته است.
4.كتابنامه نهج البلاغه
اين بخش به ارائه متن نهج البلاغه و 42 ترجمه و 27 شرح آن، به صورت تطبيقى، با عناوين متحد، پرداخته است.
علاوه بر آن، موضوعات و اشعار مرتبط با سخنان حضرت على (عليه السلام) در نهج البلاعه ارائه شده است. كتاب‏هاى ارائه شده در بخش كتابنامه نهج البلاغه 213 جلد است.
5.فرانما (1)
اين بخش، به معرفى مركز تحقيقات رايانه اى حوزه علميه اصفهان و توضيح درباره برنامه، راهنماى استفاده از آن و معرفى توليد كنندگان پرداخته است.
6.نگارخانه
يك. ابتهال(2): نواهايى درباره حضرت على (عليه‏السلام).
دو. تصاوير.
سه. جلوه هاى تصويرى
چهار. دعاهاى حضرت على (عليه السلام): شامل متن و صوت چند دعا و مناجات وارده از امير مؤمنان.
پنج. نغمه: چند مديحه سرايى در رثاى‏حضرت على (عليه‏السلام).

دفتر دوم
دفتر دوم به فضائل، سيره و تاريخ زندگى حضرت على (عليه السلام) پرداخته و شامل بخش هاى زير است
1.كتابنامه تاريخ
كتابنامه تاريخ در دو بخش كتاب و مقاله شكل گرفته است كه در هر يك، كتاب‏ها و مقالاتى پيرامون تاريخ زندگانى حضرت على (عليه السلام) جمع آورده شده است.
مجموع كتاب‏ها و مقالات ارائه شده در اين بخش، 189 عنوان است.
2.كتابنامه سيره
اين بخش نيز همانند بخش تاريخ، به دو قسمت كتاب و مقاله تقسيم، و بعضى از كتاب‏ها و مقالاتى كه پيرامون سيره، روش و مرام آن امام همام نگارش شده، در اين بخش گرد آمده است.
مجموع كتاب‏ها و مقالات ارائه شده در اين بخش 158 عنوان است.
3.كتابنامه فضائل
در اين بخش سعى بر آن بود كه مهم‏ترين كتاب‏ها و مقالاتى كه درباره فضائل و مناقب حضرت امير مؤمنان نگاشته شده، در دو قسمت كتاب‏ها و مقالات ارائه گردد كه ارائه 198 كتاب و مقاله، حاصل اين تلاش بوده است.
4.كتابشناسى
اين بخش، در دو قسمت خطى و چاپى، به معرفى 14900 عنوان كتاب، مقاله و پايان نامه كه با موضوع آن حضرت نگاشته شده، پرداخته است.
در قسمت خطى، بخشى از كتاب «معجم الاثار المخطوطة»، اثر حسين متقى و در قسمت چاپى، از كتاب «امام على در آينه قلم»، تهيه و تنظيم خانه پژوهش قم، استفاده شده است.
5 و 6. فرانما و نگارخانه
در اين دفتر نيز همانند دفتر اوّل، به معرفى برنامه، معرفى مركز و فعاليت‏هاى آن پرداخته شده و عكس‏ها، نواها و نغمه هايى‏را به كاربران هديه مى‏كند.

نرم افزار «باب العلم» در نگاهى ديگر
از آغازين روزهاى دستيابى محققان اسلامى به فناورى‏هاى نوين، تهيه نرم‏افزارهايى كه بتواند معرف ابعاد گوناگون شخصيت حضرت امير مؤمنان (ع)، در زمينه‏هاى مختلف تاريخ زندگى، سخنان، سيره و فضائل آن بزرگوار باشد، جايگاه ويژه‏اى داشت و نرم افزارهاى چون: دانش نامه جامع نهج البلاغه، منهج النور، بشرى و... در همين راستا توليد شده است. نرم افزار «باب العلم» نيز براى دستيابى به اين هدف در دسترس محققان قرار گرفت كه البته انتظار مى‏رفت، بتواند پاسخ‏گوى كاستى‏ها و چالش‏هاى موجود بوده، راه تحقيق را آسان‏تر كند.
در اين بخش ضمن تشكر و قدردانى از توليد كنندگان اين برنامه، به بخشى از بايسته‏ها و كاستى‏هاى موجود در آن اشاره مى‏شود تا انشاء اللّه در نسخه‏هاى آتى اين نرم‏افزار، مورد توجه قرار گيرد.

جست‏وجو
از قابليت‏هاى مهم هر برنامه، موتور جست‏وجوى آن است. ويژگى‏هايى چون سرعت بالا، جست‏وجو بر اساس دامنه‏هاى متفاوت، ذخيره نمايش جست‏وجو، وجود عملگرهاى استاندارد و جست‏وجو در متون و فهرست‏ها، از شاخص‏هاى مرغوبيت و كيفيت بالاى يك موتور جست‏وجو است. اكتفا به جست‏وجو در متن، بدون امكان تعيين دامنه و نبودن امكان جست‏وجو در فهرست‏ها را مى‏توان، از موارد عمده ضعف اين برنامه دانست.

محتويات
نرم‏افزار باب العلم، به دليل بر خوردارى از تنوع مطالب و وجود شروح و ترجمه‏هاى متعدد از نهج البلاغه و سخنان إمام على(ع)، مجموعه‏اى كم نظير در نوع خود است و اين احتمال را تقويت مى‏كند كه طراحان اين نرم‏افزار، نيم نگاهى نيز به نيازهاى پژوهشگران داشته‏اند؛ ولى انتظار مى‏رفت كه از كاستى‏ها خالى بوده و از نظر ساختار مباحث و امكانات دسترسى به مطالب، در حد مطلوبى باشد.
به منظور بهبود ساختار اين نرم افزار در بخش محتوا، توجه به نكات زير شايسته است:
1.نظر به اينكه بيشتر كتب موجود در برنامه، داراى نسخه‏هاى متعدد چاپى است، دسترسى به شناسنامه كامل كتاب، امرى ضرورى به نظر مى‏رسد. نبود شناسنامه، كار آدرس دهى به منابع را براى پژوهشگران با مشكل مواجه مى‏سازد.
2.مشخص بودن كتاب، جلد و شماره صفحه آن امرى ضرورى است كه در برنامه مورد توجه قرار نگرفته است.
3.دسترسى به متن يك كتاب از طريق جلد و صفحه، از امكانات مورد نياز هر پژوهش‏گر است كه دسترسى او را به متن مورد نياز امكان‏پذير مى‏سازد.
4.جست‏وجو در فهرست كتب و مؤلفان از موارد ضرورى در امر پژوهش بوده كه در برنامه مورد توجه قرار نگرفته است؛ براى مثال اگر كاربر بخواهد، متن كتاب «آخرين ديدار» را مطالعه كند، بايد نوار پيمايش را آنقدر بالا و پايين ببرد، تا به كتاب مورد نظر دست يابد؛ در حالى كه مشكل مزبور با امكان جست‏وجو در نام كتاب‏ها و مؤلفان قابل حل بود.
5.امكان مشاهده متن نهج البلاغه و ترجمه آن و دسترسى به شروح از متن نهج البلاغه، از امكاناتى است كه نه تنها به امر تحقيق سرعت مى‏بخشد و از هدر رفت فرصت‏ها مى‏كاهد، بلكه به علت اشراف پژوهش‏گر به شروح و ترجمه‏هاى متفاوت و امكان مقايسه آنها، اين توانمندى را به او مى‏دهد كه تحقيق خود را به گونه‏اى مطلوب سامان بخشد. اين قابليت براى انجام پژوهش‏هاى تطبيقى بسيار كار آمد و مناسب است.
6.قابليت‏هاى متنوع پژوهشى، نظير علامت گذارى، نمايه زنى، رنگى كردن متن در موضوعات مختلف و انتقال آن به قسمت ياداشت يا ارسال آن به MS-Word يا چاپگر، از ديگر توانمندى‏هايى است كه فضاى پژوهشى را براى استفاده محققان مهيا مى‏سازد. ناديده گرفتن اين قابليت‏ها در برنامه باب العلم، از كاستى‏هاى آن به شمار مى‏رود.

نمايه
از قابليت‏هاى بسيار مناسب برنامه باب العلم، وجود نمايه يا همان كليد واژه است كه امكان دسترسى به تحقيق مورد نظر را آسان مى‏سازد؛ ولى عدم رعايت مواردى چون جست‏وجوى كلمات، دوگانگى در عناوين نمايه‏ها كه فارسى و بعضى موارد عربى است و نبودن كتابنامه در قسمت نمايش متن نمايه، از كاستى‏هاى قسمت نمايه به حساب مى‏آيد؛ براى نمونه اگر نمايه «روابط اجتماعى» را انتخاب كنيد، معلوم نيست متن نمايش داده شده به چه كتابى مستند است.

سخن آخر:
بايد اعتراف كرد كه نرم‏افزار باب العلم دفتر اوّل و دوم، با همه مطالبى كه بيان شد، كتابخانه بزرگى از گفتار، سيره و شخصيت امير مؤمنان (ع) است و به شناخت ابعاد زندگى آن حضرت كمك شايانى مى‏كند.