فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

اشاره
امروزه با گسترش وسايل اطلاع‏رسانى، پيشرفت سريع فناورى اطلاعات و تشكيل مؤسسات جديد، بسيارى از كتب اسلامى در قالب ديجيتال آماده گرديده و زمينه‏هاى تحقيق و تتبع در آنها فراهم شده است.
انبوه اين اطلاعات، وسايل تازه‏اى را براى نظام‏مند كردن اطلاعات و بهبود نظام اطلاع‏رسانى، مورد تاكيد قرار مى‏دهد، تا با ملاحظه شرايط زمان و گسترش اطلاعات و دانش‏ها، برنامه‏اى ارائه شود كه در كمترين زمان، حداكثر استفاده را ممكن سازد.
توجه به فشرده كردن اطلاعات، چنان گسترده و عميق است كه پيوسته بر تكنولوژى‏ها و روش‏هاى اطلاع‏جويى، اطلاع‏اندوزى و اطلاع‏يابى تأثير مى‏گذارد.(1) امروزه رايانه‏ها با سرعت زياد و امكانات ويژه، مى‏توانند سنگينى بار اطلاعات را تحمل كرده و نياز واقعى محققان را بر آورده سازند. يكى از بهترين روش‏ها و كامل‏ترين ابزار در اطلاع‏رسانى علوم اسلامى، نرم‏افزارهاى معنايى يا همان موضوعى است.

نرم‏افزارهاى اسلامى
هدف اصلى مراكز توليدكننده نرم‏افزارهاى اسلامى، از آغاز تا كنون، بهره‏گيرى از روش‏هاى علمى و فنى، با هدف تسهيل، تسريع و ايجاد نظم در امر ذخيره‏سازى و بازيابى اطلاعات علوم اسلامى و مدارك تحقيقاتى براى پژوهش‏گران علوم اسلامى بوده است.
اين نرم‏افزارها، با توجه به چگونگى بازيابى اطلاعات، به دو گروه تقسيم مى‏شوند: لفظى و لفظى-معنايى
1.نرم افزارهاى لفظى: نرم افزارهايى است كه تعداد زيادى كتب را در خود جاى داده و به شكل يك كتابخانه بزرگ ارائه شده است؛ مانند نور الاحاديث(2)، معجم فقهى، و كتابخانه اهل بيت(ع)(3). در اين نرم‏افزارها بازيابى اطلاعات با استفاده از جست‏وجوى لفظى يا جست‏وجوى تركيبى الفاظ، با كمك عملگرهاى برلين صورت مى‏گيرد.
2.نرم‏افزارهاى لفظى-معنايى: در اين نرم افزارها امكان دستيابى به موضوع مورد نظر، به دو روش لفظى و كليد واژه‏اى(موضوعى) براى محققان فراهم شده است. بيشتر اين نرم‏افزارها، براى موضوع خاصى تدوين شده‏اند؛ مانند دراية النور(6)، أئ-مة الهدى(ع) و... نوشته حاضر با بيان اهميت، ضرورت و جايگاه نرم‏افزارهاى موضوعى، در پى آن است كه زمينه‏هاى ايجاد نوآورى را در توليد نرم‏افزارهاى اسلامى فراهم كرده و افق‏هاى جديدى را فراروى آن قرار دهد.

ناكار آمدى جست‏وجوى لفظى
نخستين برنامه معجم الفاظ رايانه‏اى علوم اسلامى، در سال 1370ش با عنوان معجم الفاظ وسائل الشيعة، به مرحله توليد رسيد.(7) در آن زمان توليد چنين نرم‏افزارهايى كاملاً منطقى به نظر مى‏رسيد، زيرا ايجاد معجم‏هاى موضوعى، به دليل ميزان زمانى كه صرف مرحله تحقيق اوليه، براى استخراج، دسته‏بندى و نمايه‏زنى متون مى‏شد، فرايندى پيچيده و زمان‏بر به حساب مى‏آمد. از طرفى دسترسى محققان به منابع اسلامى به كندى انجام مى‏شد؛ ولى با معاجم لفظى در زمانى كوتاه، مى‏توانستيم به كتب اصلى و بيشتر كتب فرعى دست يابيم.
اما بعضى نواقص و كاستى‏هاى مهم در معاجم لفظى، تدوين معاجم موضوعى را لازم، بلكه ضرورى ساخت:
1.ارائه انبوهى از اطلاعات پراكنده در نتيجه جست‏وجو:
جست‏وجوى لفظى متن، هر اندازه كه هوشمند طراحى شود، دچار اين مشكل است. چه بسا لفظى كه در متن تكرار مى شود، يك واژه محاوره‏اى يا نوشتارى باشد مثلا اگر در تحقيق درباره حضرت مهدى(عج)، واژه «المهدى» را در جست‏وجو انتخاب كنيم (در نرم‏افزار كتابخانه جامع اهل بيت(ع) كه حاوى حدود 6000 كتاب اسلامى است)، 44881 مورد از 3087 كتاب براى ما آدرس مى‏دهد و به همين تعداد كلمه «مهدى» نيز تكرار شده است يا اگر در كتب تفسير جست‏وجو كنيم (و نرم‏افزار جامع تفاسير نور را انتخاب كنيم) واژه «المهدى» 1011 مرتبه و«مهدى» 668 مورد آمده است.
بررسى همه اين موارد، وقت زيادى از محقق را مى‏گيرد، زيرا بسيارى از اين الفاظ، معمولاً ارتباطى به بحث نداشته، تأثيرى در موضوع تحقيق ندارند. علاوه بر اين اگر محقق براى فرار از اين مشكل، بخواهد از تركيب دو كلمه استفاده كند جامع، تمامى الفاظ و مانع اغيار نخواهد بود.
2.تكرار جست‏وجو به تكرار تعابير مختلف و كلمات مشابه:
در علوم حقيقى و اعتبارى، به خصوص علوم اسلامى، تنوع تعابير و اصطلاحات بسيار زياد است و اگر مشتقات هر كلمه را به آن اضافه كنيم، تعداد فوق العاده زيادى كلمه مى‏گردد. اين تنوع عبارت و كلمات، بسيار مشكل آفرين است. به خصوص اگر نياز باشد كه به تعداد آن جست‏وجو كنيم.
براى مثال در فلسفه، فلاسفه «وجود» را با 100 تعبير به كار برده‏اند(8) يا اگر بخواهيم در باره جايگاه و اهميت پدر در قرآن شريف جست‏وجو كنيم، مى‏بينيم كه واژه «أب» داراى 45 واژه مشتق و مشابه است مانند آباء، آبائكم، آباءنا، آباءهم، آباؤكم، آباؤنا، آبائنا، أباه، و... و در مجموع 117 مورد تكرار شده است.
دانستن همه اين تعابير و مشتقات براى محققان مشكل است و به زمان زيادى براى جست‏وجو و بررسى نياز دارد. موارد بسيارى از آنها نيز در نتيجه تحقيق تأثيرى ندارد.
3.الفاظ فقط قسمتى از موضوع تحقيق است:
نويسندگان مقالات و كتب، مفاهيم يكسان را با واژه‏هاى مختلف تعريف مى‏كنند و كاربران هنگام جست‏وجوى اطلاعات، ممكن است مفهومى را به كار برند كه عيناً در مدرك مورد نظر ذكر نشده باشد يا موضوعات و مطالبى كه در متن ارائه شده‏اند، با الفاظ و عبارت‏هاى ظاهرى متن القا نشوند.
آيةاللّه استادى طى مصاحبه‏اى، با بيان اين مشكل فرمودند: محقق مى‏خواهد مثلاً در مسئله خاتميت تحقيق كند در نظر او همه آنچه در مورد موضوع تحقيق او وجود دارد، همين مواردى است كه از طريق جست‏وجو در اين نرم‏افزارها، به آن دست يافته است؛ غافل از اينكه اين الفاظ تنها قسمتى از مطالبى است كه ما درباره پيامبر(ص) و خاتم پيامبران آمده است. با اين دلايل همه كارهايى كه انجام مى‏دهيم، بايد فراگيرتر از لفظ و واژه باشد(9).

اهميت و جايگاه نرم‏افزارهاى موضوعى
براى جلوگيرى از اتلاف وقت، دوباره كارى و استفاده از نتايج تحقيقات انجام شده، لازم است اين اطلاعات به شكل مناسب، در دسترس كسانى كه به آن نياز دارند، قرار داده شود.
تعريف نسبتاً كامل از اطلاع‏رسانى، انتقال سريع، جامع، دقيق و مفيد اطلاعات به كاربر است.(10) براى اطلاع‏رسانى روش‏هاى مختلفى وجود دارد كه هر يك مزايا و معايبى دارند و دامنه پوشش آنها و همچنين هزينه استفاده از آنها متفاوت است.
اما مى‏توان گفت كه يكى از بهترين و مناسب‏ترين اين روش‏ها، توليد نرم‏افزارهاى موضوعى، بر اساس اصطلاح‏نامه مناسب است.
امروزه سهولت دسترسى به اطلاعات، يكى از شاخص‏هاى تعيين‏كننده توسعه به حساب مى‏آيد و نرم‏افزارهاى موضوعى، نسبت به ديگر روش‏هاى آن، از سهولت بهترى برخوردار است .
در سيستم موضوعى، مى‏توان اصلى ترين مفاهيم مقالات، كتب و ديگر مدارك را با كوتاه‏ترين و دقيق‏ترين كلمات ممكن بيان كرد. اين كلمات كه كليد واژه‏ها هستند، فشرده‏ترين صورت چكيده‏هاى خلاصه شده‏اند كه حداكثر اطلاعات را در خود دارند.
براى مثال با انتخاب موضوعى مانند «مهدويت»، تمامى اصطلاحات آن، به ترتيب الفبا و در كنار هم، در اختيار شما قرار گرفته، به راحتى به مطالب هر كليد واژه دسترسى داريد و مى‏توانيد با مقايسه آنها به نتيجه مورد نظر، در كمترين زمان ممكن دسترسى پيدا كنيد كه اين كار در نرم‏افزارهاى لفظى يا امكان‏پذير نبوده يا زمان بر است.
موانع و مشكلات توليد نرم‏افزارهاى موضوعى
اگر چه فوائد اين نوع نرم‏افزارها بر هيچ‏كس پوشيده نيست؛ ولى وجود بعضى موانع و مشكلات، فرايند توليد اين نرم‏افزارها را با مشكلاتى روبرو ساخته است. اميد است مراكز توليد نرم‏افزارهاى اسلامى، همراه با مراكز تحقيقاتى علوم‏اسلامى، در طرحى جامع، زمينه بر طرف كردن اين موانع و مشكلات را فراهم كرده، تا بستر مناسب براى توليد نرم‏افزارهاى موضوعى آماده سازند. در اينجا به بعضى از اين موانع و مشكلات، به صورت مختصر اشاره مى‏شود:
1.نبودن اصطلاح‏نامه تمامى شاخه‏هاى علوم‏اسلامى؛ براى تهيه يك نرم‏افزار موضوعى، نخستين گام در دسترس بودن اصطلاح‏نامه آن علوم است تا بتوان با استفاده از آنها، منابع و متون را دسته بندى كرد؛ ولى متاسفانه در علوم اسلامى، به دلايل مختلف، كمتر به تهيه اصطلاح نامه پرداخته شده است.(11) در دسترس قرار نداشتن اصطلاح‏نامه جامع در تمامى علوم اسلامى، امكان بازيابى اطلاعات علمى براى استفاده در نرم‏افزار موضوعى را ميسر نمى‏سازد. از اين‏رو بر طرف ساختن اين مشكل و تدوين اصطلاح‏نامه جامع، گامى اصولى در تبيين نظام نوين اطلاع‏رسانى خواهد بود.
2.هزينه سنگين و زمان بر بودن نمايه‏زنى (فرمت‏گزارى) متون؛ براى مثال اگر بخواهيم همه كتاب‏هاى موجود در نرم‏افزار جامع تفاسير نور يا نرم‏افزار كتابخانه اهل بيت(ع) را موضوع‏بردارى و فيش‏بردارى كنيم و فرمت تخصصى بزنيم، بايد اين متون را با دقت بخوانيم و خط به خط نمايه‏زنى كنيم كه اين كار زمانى چندين ساله با نيروى انسانى و هزينه‏هاى بسيار مى‏طلبد و اين مسئله از عهده و امكان يك مركز خاص خارج است.
البته اگر روزى نمايه‏زنى را به سيستم ماشينى سپرده و از سيستم‏هاى هوشمند و خبره، براى نمايه‏زنى استفاده شود و در استخراج اصطلاح نامه‏ها از روش كامپيوترى بهره جست، مى‏توان هزينه‏ها را بسيار كاهش داد (12)
3.كمبود متخصص در زمينه اصطلاح‏نويسى و نمايه‏زنى.
4.محدود نبودن تحقيقات به اصطلاحات علوم و اهميت الفاظ در بعضى موارد؛ مانند معناى لفظ «مولى» در سخنان گهربار رسول خدا(ص) يا استعمال يك لفظ خاص، مانند «الولاية» در احاديث ائمه اطهار (ع) كه اين موارد را نمى‏توان با رجوع به اصطلاحات به دست آورد.
قابل توجه اينكه مى‏توان با قرار دادن امكان جست‏وجوى لفظى در نرم‏افزارهاى موضوعى، اين مشكل را برطرف نمود.
5.يكى از مطالب مهم در تحقيق، نقش صدر و ذيل مطالب يا احاديث قبل و بعد است كه در معاجم موضوعى به علت مشكل بودن تشخيص اين مطالب و قرار نگرفتن آن در اصطلاح‏نامه، مشكلاتى را براى محققان به وجود مى‏آورد و در مواردى، به علت ناديده گرفتن همين مطالب، تحقيقات نادرستى انجام شده و نتايج به دست آمده بسيار ضعيف بوده است.

مراحل تهيه و توليد معجم موضوعى (13)
در تهيه معجم موضوعى مراحل مختلفى وجود دارد: موضوع‏بردارى، نمايه‏ساز و هماهنگ‏سازى.
اينك به اختصار به توضيح هر يك مى‏پردازيم:
1.موضوع‏بردارى؛ موضوع‏بردارى نخستين گام براى تهيه معجم موضوعى است. در هنگام موضوع‏بردارى، محققان ابتدا يك فصل را را به صورت كامل مطالعه و رئوس مطالب آن را در يك موضوع خلاصه مى‏كنند. اين موضوعات كه داراى علامت خاصى هستند، «روح كلى فصل» ناميده مى‏شوند. پس از اين مرحله، موضوع‏بردارى با خطوط كلى فصل ادامه مى‏يابد. در اين مرحله، مباحث مطرح‏شده درباره هر يك از رئوس كه در «روح كلى فصل» آمده بود، در يك موضوع خلاصه مى‏شود و با علامت خاصى مشخص مى‏گردد.
2.نمايه‏سازى؛ در معجم موضوعى، نمايه يكى از اركان است. موضوعات استخراج شده، بدون نمايه، نه تنها هيچ ربط منطقى با همديگر ندارند، بلكه هر يك به تنهايى نيز در دسترس كاربر قرار ندارند، زيرا هيچ راهى براى دسترسى به مطالب آنها وجود ندارد و كاربر نمى‏داند، براى يافتن مطلب مورد نظر به كدام موضوع رجوع كند. بدين ترتيب نمايه يك فهرست براى موضوعات است كه موضوعات پراكنده را مانند يك رشته يا نخ در دانه‏هاى تسبيح، به هم پيوند مى‏دهد. نمايه‏ها واژه مفرد يا مركبى است كه از محتواى موضوع خبر مى‏دهد.
بدين ترتيب با داشتن اين نمايه‏ها كه غالباً در ذهن محقق آشناى به يك علم نقش بسته است، مى‏توان تمام موضوعات را بدست آورد.
3.هماهنگ سازى؛ با توجه به اهميت جايگاه نمايه در برنامه معجم موضوعى، يكى از كارهاى ضرورى، هماهنگ‏سازى نمايه‏هاست.
هماهنگى نمايه‏ها به اين معنى است كه مفاهيم يكسان، نبايد با عبارت‏هاى مختلف در برنامه بيان شده باشد.

سخن آخر
بايد توجه داشت كه مى‏توان هر سه مرحله را با نرم‏افزارهاى هوشمند يا روش‏هاى كامپيوترى انجام داده و رسيدن به هدف را سرعت بخشيد. باشد كه به جاى كارهاى تكرارى و كم فائده، مراكز توليدكننده علوم اسلامى طرح جامعى را تدوين نمايند و هماهنگ با هم، هر يك بخشى از كار را انجام داده، نرم‏افزار جامعى از متون معتبر شيعه براى محققان آماده سازند تا بتوان به جاى صرف وقت براى پيدا كردن موضوع تحقيق در كتب مختلف، به شبهات و سؤالات جديد در حوزه دين -به‏خصوص شيعه- پاسخ گفته و زمينه تحقيق در مطالب جديد فراهم گردد.