فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

مقدمه
نهج‌البلاغه، اين اثر جاودانه، بر گرفته از بيانات و انوار گهربار اميرالمؤمنان، حضرت على (ع) بزرگ مرد تاريخ است كه هيچ گاه گذشت زمان غبار كهنگى بر سيماى نوراني آن ننشانده و از جلوه و شكوه آن نکاسته است؛ تا بدان جا كه دوست و دشمن زبان به ستايش آن گشوده و انگشت حيرت در شگفتي و بلاغت اين کتاب به دهان گرفته اند. اين مجموعه نفيس و ماندگار، از متون اوّليه فرهنگ اسلامى است که توسط اديب علامه، مرحوم سيد شريف‏ رضى (ره)، از ميان صدها كتاب و منبع گردآورى و تنظيم گرديده است.
نهج‌البلاغه دريايي است بي کران؛ در تاريخ نويسندگان بسياري ظهور کرده اند که سخنانشان نشأت يافته از احساسي عميق مي باشد؛ سخناني که چون به گوش شنونده مي رسد، اعماق قلب و روح او را در اختيار مي گيرد. انتخاب الفاظ فصيح٬ ترکيب هاي مناسب٬ آرايش هاي زيباي لفظي و معنوي در اين کتاب ها به وضوح ديده مي شود؛ اما هيچ کدام را ياراي مصاف با حضرت مولاي موحدان علي بن ابي طالب (ع) نيست، وقتي که کلام حضر ت را در نهج‌البلاغه مي بينيم.
اين کتاب گرانقدر علاوه بر مسلمانان متفکر، غير مسلمان را نيز به خود جذب کرده است. پروفسور هانرى كربن، محقق و شرق شناس معروف فرانسوي، نهج‌البلاغه را از مهم ترين سرچشمه هايى معرفى كرده كه متفكران شيعه پيوسـتـه از آن سيراب شده اند.
استاد امين نخله، يكى از صاحب نظران مسيحيت، بولس سلامه، استاد شاعر و نويسنده معروف مسيحى لبناني و همچنين جرج جرداق نويسنده و اديب معروف مسيحي، نهج‌البلاغه را بـيـانى رساتر از هر بيانى دانسته اسـت كـه تـا انسـان هسـت و انديـشه انسانى وجود دارد، با ذوق هنرى و ادبى انسان پيوند ناگسسـتـنى خواهد داشت.
بعد ديگري از ابعاد ارزش و اهميت نهج‌البلاغه، ترسيم شخصيت امير المؤمنان (ع) است. فضائل و شخصيت هر شخص در سخنان او مشهود است. نگاه ژرف به بيانات آن امام بزرگوار، شخصيت والاي حضرت را براي جويندگان روشن مي کند؛ چنان که حتي بعد از قرن ها؛ حضور اين امام بزرگوار قابل احساس مي باشد.
البته درباره عظمت اين كتاب و ارزش اين سخنان مطالب عميق گفته شده و خيلى حرف ها مى‏توان زد، اما هدف اين نوشتار کنکاشي در دنياي مجازي اينترنت است. بدين منظور که روشن سازيم تا چه حد مسلمانان و دوستداران امام حق و کلام حق جهت رساندن آن به تشنگان راه و شناساندن اين امام همام از اين ابزار سود جسته اند.
پایگاه ها و پايگاه هاي شيعه از قرار دادن محتوا و متن کتاب فرو گذار نکرده اند. در بیشتر اين پايگاه ها مي توان متن کتاب شريف نهج‌البلاغه را مشاهده کرد. اما با توجه به کاربرد مخصوص اين رسانه و نيازهاي متفاوت کاربران از ابعاد مختلف و شکل هاي مختلف ارائه اين اثر گرانقدر، از زواياي مختلفي به آن بپردازيم.

1. متن و ترجمه نهج‌البلاغه
متن و ترجمه کتاب گرانقدر نهج‌البلاغه، در تعداد قابل توجهي از پايگاه هاي اينترنتي قرار گرفته اند. نهج‌البلاغه يک کتاب است و معمولاً به شکل مرسوم يک کتاب در پایگاه ها قرار مي گيرد. شايد کمتر پایگاهي به اين کتاب مقدس با توجه و عنايت ويژه نگاه کرده باشد. و با قرار دادن امکاناتي چون: جستجو، نمايش متن و ترجمه وشرح به صورت مرتبط و زيبانگاري، برجستگي اين کتاب را نمايان کرده باشد. در اين بخش، سعي شده است به بعضي از صفحاتي که به نظر متفاوت هستند، اشاره شود.
پايگاه امام علي (ع) (1)
يکي از پايگاه هايي که مي توان چهار نسخه از متون مختلف نهج‌البلاغه را در آن يافت، پايگاه امام علي (ع) است. اين پايگاه که به مناسبت نامگذاري سال 1379 به نام مبارک حضرت امير (ع) طراحي و ايجاد شد، به ابعاد مختلف شخصت امام پرداخت و بخش عمده اين پايگاه به کتاب شريف نهج‌البلاغه اختصاص يافت. نسخه هاي مختلف موجود در اين پايگاه، نسخه فيض الاسلام، صبحي صالح، عبده و بنياد نهج‌البلاغه مي باشند. از ترجمه هاي موجود در اين پايگاه مي توان به سه ترجمه فارسي: استاد شهيدي، استاد معاديخواه و استاد آيتي و همچنين يك ترجمه انگليسي سيد عليرضا اشاره کرد. بعد از انتخاب نامه، خطبه يا حکمت مورد نظر مي توان هر کدام از ترجمه ها را برگزید.
ترجمه هاي مختلف در پايگاه تخصصي نهج‌البلاغه (2)
در اين پايگاه، ترجمه این کتاب شريف به زبان‌هاي مختلف موجود است. در این پایگاه می توان ترجمه نهج البلاغه به بيش از بيست زبان زنده دنيا مشاهده کرد، از جمله زبان‌هاي: فارسي، عربي، انگليسي، فرانسوي، ايتاليايي، اسپانيايي، سواحيلي، ازبکي، روسي، هوسا، ترکي، آذري، هندي، اندونزيايي، کردي، بوسنيايي، چيني، اردو، بنگالي و پرتقالي. اين صفحه نيز خطبه ها، نامه ها و حکمت هاي حضرت را در اختيار قرار مي دهد.
پايگاه شهيد آويني
متن و ترجمه فارسي نهج‌البلاغه، در پايگاه شهيد آويني(3) به صورتي فهرستي قرار گرفته است. ترجمه فارسي نهج‌البلاغه در کنار متن عربي واقع گردیده و همچنين نسخه اي از آن نيز به منظور چاپ ارائه شده است.
پايگاه عرفان
پايگاه عرفان (4) نيز متن نهج‌البلاغه با ترجمه فارسي از استاد حسين انصاريان را به شکلی متفاوت ارائه نموده است و امکاناتي چون: جستجوي ساده، جستجوي پيشرفته، نشان دادن معنا در زير خط يا صفحه مقابل يا مراجعه به صفحه دلخواه، در صفحه مربوط به نهج‌البلاغه قرار داده شده است. البته صفحه اي که به جهت راهنمايي استفاده کنندگان از امکانات اين پایگاه وجود دارد، تمام امکانات اين صفحه را توضيح مي دهد و براي کاربران مفيد خواهد بود. در اين صفحه همچنين گزيده سخنان مشکل نهج‌البلاغه که نياز به تفسير دارد، در انتهاي فهرست خطبه ها و نامه ها قابل دستیابی است.
پايگاه نهج‌البلاغه انگليسي (5)
اين پايگاه، کتاب شريف نهج‌البلاغه را به زبان انگليسي در خود جاي داده است. خطبه ها، کلمات قصار و نامه هاي حضرت امير (ع) از راه فهرست و همچنين از طريق جستجو براي کاربران قابل استفاده مي باشد. به نظر مي رسد که این پایگاه تنها پایگاه انگليسي زبان است که صرفاً به اين کتاب شريف پرداخته است؛ اما اين پایگاه نيز پا را فراتر از يک ترجمه نگذاشته است؛ حتي در اين پایگاه براي تطبيق با ترجمه انگليسي، از متن اصلي عربي نيز خبري نيست.

2. شرح هاي نهج‌البلاغه
درباره شرح هايي که براي کتاب نفيس نهج‌البلاغه نگاشته شده است، تعدادي کتاب را مي توان نام برد. از جمله: شرح نهج‌البلاغه علامه جعفري، شرح نهج‌البلاغه نواب لاهيجى، شرح ابن ابى الحديد، شرح علامه شوشترى و ديگر شروح که بعضي از آن‌ها را به صورت کتاب در پايگاه ها مي توان يافت. به نظر نمي رسد کاري فراتر از اين در پایگاه ها انجام شده باشد. در پايگاه شبکه امام رضا (ع)(6) صفحه اي به معرفي بعضي از شروح نهج‌البلاغه قرار گرفته است که جهت استفاده محققان مفيد به نظر مي رسد. ما نيز در اين نوشتار به بعضي از صفحات پایگاه هايي که به شرح اين کتاب گرانقدر پرداخته اند، نظر مي افکنيم.
علاوه بر متن و ترجمه هاي که در بخش قبل ذکر گرديد، شروح مختلفي نيز در پايگاه امام علي (ع) (7) موجود است. از جمله:
بهج الصباغة في شرح نهج البلاغة (شيخ محمّد تقي شوشتري، به عربي، 14 جلد)، منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (آيت الله خويي، عربي، 21 جلد)، شرح نهج‌البلاغه (ابن ابي الحديد، عربي، 20 جلد) را مي توان نام برد. همچنين در بخش تفاسير فارسي نيز کتاب ترجمه شرح نهج‌البلاغه ابن ميثم (5 جلد) و شرح نهج‌البلاغه علامه جعفري(27 جلد) نيز موجود است.
شرح هاي متعددي از نهج‌البلاغه به صورت کتاب و بدون امکانات خاص در پایگاه هاي مختلف قرار داده شده است. از جمله تفسير نهج‌البلاغه علامه جعفري (8) در پايگاه تخصصي نهج‌البلاغه در 27 جلد، متن عربي کتاب شرح نهج‌البلاغه ابن ابي الحديد در 20 جلد در پايگاه الشيعه (9) و شرح هاي متعدد ديگر که در بخش کتابخانه توضيحاتي درباره آن‌ها آمده است.

3. درباره نهج‌البلاغه
نهج‌البلاغه، اين کتاب عشق و معرفت، بعد از ساليان دراز هنوز هم فدایياني دارد؛ از شريف رضي (رض) تا مترجمان و مححقان و شارحان آن گرفته تا مؤسسان پایگاه هاي اينترنتي و تهيه کنندگان نرم‌افزارها و کارهايي که عاشقان اين امام همام وظيفه خود دانسته و با توجه به ذوق خود درباره اين کتاب شريف آثاری را بوجود آورد ه اند.
شريف رضي (رض) (10)
شريف رضي (رض) از اعلام دين و علماى مذهب شيعه و از مردان دلير و نامور و خدمتگزاران صميمى اسلام بوده است. پرداختن به نهج‌البلاغه بدون نام بردن از اين بزرگ مرد، انصاف به نظر نمي رسد. بررسي و جستجوي نام اين عالم بزرگ در اينترنت، ما را به صفحات بسياري از معرفي و زندگي نامه ايشان راهنمايي مي کند؛ ولي کمتر جايي به اندازه صفحه ذکر شده در پايگاه تخصصي نهج‌البلاغه مفصل و قابل تأمل باشد. با اين حال، صفحه ديگري که به زندگاني اين دلباخته علم و معرفت مي پردازد، صفحه اي با عنوان «ستاره افق بغداد» (11) است.
نهج‌البلاغه گويا (12)
بهترين مأخذ براي اين موضوع، پايگاه تخصصي نهج‌البلاغه است که قرائت خطبه ها و نامه هاي حضرت را قرار داده که مي توان
فايل هاي صوتي خطبه ها و نامه هاي حضرت را دريافت نمود و استفاده کرد.
پايگاه امام علي (ع) (13) نيز به قرار دادن صوت چند خطبه و نامه از جمله قرائت خطبه هاي بدون خط و خطبه بدون نقطه نهج‌البلاغه اکتفا کرده است.
4. مصادر نهج‌البلاغه
اگر سخن شناسان بخواهند به ديد تحقيق در اين کتاب شريف بنگرند، قطعاً تصديق خواهند كرد كه او شخصيتي بزرگ است. و اين سخن، سخن يک عالم درس خوانده نيست؛ بلکه پيام شخصي است که به سرچشمه‌اي جوشان و منبعي بي پايان متصل است. با اين حال، علما و ذهن هاي جستجوگر به جهت فرو نشاندن عطش خود به دنبال منابع و اسناد معتبري هستند که اين اثر گرانقدر را به امام همام منسوب کند. در اين رهگذر، اين بخش که بيشتر مورد نياز محققان و پژوهشگران واقع مي شود، مصادر نهج‌البلاغه مي باشد.
از جمله اين صفحات در پايگاه تخصصي نهج‌البلاغه به نشاني www.balaghah.net/nahj- tm/far/id/manabeh/main.htm مي توان اشاره کرد که نام کتاب ها و مؤلفان آن‌ها را ذکر کرده است.
همچنين کتابخانه تخصصي مرکز جهاني علوم اسلامي (14) نيز با قرار دادن کتاب «دروس في نصوص الحديث و نهج البلاغة» تأليف علي رباني گلپايگاني به اين امر پرداخته است.
درباره اين مهم، مطالب و صفحات مختصر و متعددي در اينترنت يافت مي شود که خوانندگان محترم را به صفحات ذکر شده زير رهنمون مي شويم.
مصادر نهج‌البلاغه:
www.andisheqom.com/page.php?pg=nahj&idVeiw=27&level=4&subid=27
من أنباء التراث:
www.rafed.net/books/turathona/5/ts21.html
اسناد نهج‌البلاغه:
www.andisheqom.com/page.php?pg=nahj&idVeiw=13&level=4&subid=13
5. کتابخانه ها
در مطالعه اين کتاب گرانقدر، براي هر شخصي روشنگري و آگاهي هايي را به ارمغان می آورد. اين روشنگري ها براي همه يکسان نيست؛ چنان که علما و انديشمندان بزرگ بعد از درک عمق بيانات اين امام بزرگوار، به تفسير و نگارش يافته هاي خود جهت استفاده ديگران برآمده اند. با وجود اين، ابزار ارزشمند دنياي مجازي اینترنت تاکنون تعداد بسياري از اين نوشته ها را در اختيار کاربران اين رسانه در سراسر دنيا قرار داده است. به نظر مي رسد تعدادي از اين پایگاه ها در اين باب اهتمام فراوان داشته اند. از جمله، نشاني www.balaghah.net/nahj-htm/far/id/library/main.htm در پايگاه تخصصي نهج‌البلاغه که ده ها جلد کتاب ارزشمند درباره نهج‌البلاغه و سخنان حضرت امير (ع) را در اختيار کاربران قرار مي دهد.
در اين باب، پايگاه امام علي (ع) نيز به ارائه متن كامل 220 جلد كتاب به سه زبان: فارسي، عربي و انگليسي، و منابعي در باب
كتاب شناسي امام علي (ع) پرداخته است.
کتابخانه تخصصي نهج‌البلاغه (15) پایگاه اینترنتی تبيان نيز در مجموعه کتابخانه خود کتابخانه تخصصي نهج‌البلاغه را به وجود آورده است. اين کتابخانه امکاناتي چون: فيش برداري، جستجوي کلمات مورد نظر، علامت گذاري و برخي امکانات ديگر پژوهشي را در اختيار مي گذارد که شايد اين خصوصيت در مقايسه با کتابخانه هاي ديگر معرفي شده ممتاز باشد. در صفحه اوّل اين کتابخانه، تعداد بسياري ترجمه نهج‌البلاغه، از جمله: ترجمه نهج‌البلاغه ناصر احمد زاده، حسين بن شرف الدين اردبيلي، کاظم ارفع، امير اسماعيلي، ناهيد آقا ميرزايي، محمد مهدي فولادوند، علامه محمد تقي جعفري، حسين انصاريان، محمد علي انصاري قمي، عبدالحميد آيتي، عباس ايراندوست، سيد نبي الدين اوليايي، محمد بهشتي، عزيزي الله جويني و چندين ترجمه ديگر، وجود دارد که مناسب است خوانندگان گرامي به نشاني ذکر شده مراجعه کنند. گفتنی است که دو ترجمه منظوم نيز از اميد مجد و حميد قاضي خاکياسري در اين کتابخانه موجود است.
کتاب هاي تفسير و شرح نهج‌البلاغه نيز در اين کتابخانه با امکانات ذکر شده موجود است. از جمله: شرح نهج‌البلاغه علامه جعفري، ناصر مکارم شيرازي و ميثم بن علي بن ميثم البحراني. همچنان که در اين کتابخانه، کتاب هاي معدود ديگري نيز درباره نهج‌البلاغه وجود دارد.
کتابخانه اختصاصي نهج‌البلاغه(16) در پايگاه غدير نيز در اين ميان قابل توجه است. متن کامل نهج‌البلاغه و تعدادي قابل توجهي کتاب در اين صفحه قرار داده شده است. از عناوين کتاب هاي قابل اشاره مي توان به کتاب هاي: آشنايى با نهج‌البلاغه، سيرى در نهج‌البلاغه، جلوه تاريخ در شرح نهج‌البلاغه ابن ابى الحديد (8 جلد ترجمه و حاشيه از دكتر محمود مهدوى دامغانى) اشاره کرد.
6. مقالات
بعضي از متفکران و انديشمندان با تأمل و نگرش از زواياي مختلفي بر اين اثر بزرگ مطالبي را به رشته تحرير درآورده و ارائه کرده اند. بعضي از پایگاه ها مقالات مختلف درباره اين کتاب شريف را در خود جاي داده اند. از جمله، در بخش مقالات پايگاه تخصصي نهج‌البلاغه(17) که شامل تعداد قابل توجه از مقالات در موضوعاتی چون: سياسي، ادبي، حقوق، تربيتي و انسان شناسي مي باشد. البته به صورت غير متمرکز در بسياري از پایگاه هاي ديگر هم به مقالات پرداخته شده است.
7. پايگاه هاي شيعي
نام شيعه همواره با نام امير المؤمنان، علي (ع) همراه بوده است. در عصر ما نيز شناخت اين امام همام با مراجعه به سخنان ايشان امکان پذير است. در اين بخش، به معرفي اجمالي برخي از پایگاه هايي که محتوا و منابع آن به بيان اعتقادات و افکار شيعه که ملهم از کتاب و سخنان اين امام بزرگ است، اختصاص یافته، مي پردازيم.
پايگاه تخصصي نهج‌البلاغه
• در اين پایگاه علاوه بر مواردي که در بخش هاي ديگر گذشت، کتابخانه، مقالات، فهرست حافظان نهج‌البلاغه و قرآن نيز در بخش ديگري از اين پایگاه، درس هايى از نهج‌البلاغه که توسط استاد محمد علي انصاري، آيت الله فاضل لنکراني، استاد علامه جعفري، آيت الله نوري همداني، استاد مصباح يزدي و استاد مطهري در تفسير و بيان خطبه ها ايراد شده، قرار گرفته که مي توان آن ها دريافت و استماع کرد.
برخى عناوين مهم ديگر پایگاه عبارت اند از: جستجوگر نهج‌البلاغه به روش هاى گوناگون کلمات و موضوعات، زندگى نامه شريف رضى، شگفتى هاى نهج‌البلاغه، امام على و نهج‌البلاغه، مقالات نهج‌البلاغه، حافظان نهج‌البلاغه، پرسش و پاسخ، کتابخانه، نسخ خطى نهج‌البلاغه.
• پايگاه www.emamali.net به زندگي نامه و فضائل امام علي (ع) پرداخته است. اين پايگاه در ابتداي راه بوده و قصد دارد نهج‌البلاغه و مطالب ديگري را نیز ارائه نمايد.
• پايگاه انديشه قم نيز صفحه اي (18) را به اين کتاب شريف اختصاص داده است. در بخش كتاب شناسي (19) اين پايگاه، به طور مفصل به معرفي كتاب هاي نوشته شده درباره نهج‌البلاغه، مستدركات و معاجم نهج‌البلاغه و شروح بسياري که علماي اسلامي در طي ده قرن گذشته بر كتاب نهج‌البلاغه نوشته‌اند، پرداخته شده است. همچنين کتاب شناسي برگزيده‌هايي از نهج‌البلاغه و مصادر نهج‌البلاغه نيز جهت استفاده کاربران و محققان در اين پايگاه قرار گرفته است.
بنياد نهج‌البلاغه (20)
در پایگاه بنياد نهج‌البلاغه، علاوه بر متن نهج‌البلاغه، گزيده و خلاصه پايان نامه هاي (21) دفاع شده درباره نهج‌البلاغه هم آمده است.
صفحه اي (22) از اين پايگاه نيز متن کامل مقالات با موضوع نهج‌البلاغه را به خود اختصاص داده است.
بنياد نهج‌البلاغه در اين پايگاه اقدام به ثبت نام و آموزش درس هاي مدرسه مکاتباتي نهج‌البلاغه نموده است. (23) اين اقدام نيز يکي از شاخصه هاي بهره مندي از ابزار اينترنت است که بنياد نهج‌البلاغه آن را به خدمت گرفته است. اگر چه اين پايگاه به عنوان يک مدرسه و يا دانشگاه مجازي عمل نکرده است، ولي از اين ابزار جهت اطلاع رساني و معرفي اين امکان در اين مؤسسه سود جسته است.

نقد و بررسي
بعد از بررسي و مرور اين صفحات و پايگاه هاي اينترنتي که به کتاب شريف نهج‌البلاغه پرداخته اند، نکاتي چند به ذهن مي رسد. هر چند دايره بررسي و کنکاش ما در محدوده چند پايگاه معروف و مهم شيعي محدود بود و شايد جاي آن بود که برخي از پایگاه هاي ديگر را نيز بررسي مي کرديم تا نقاط قوت و ضعف ها بيشتر نمايان شود، اما به همين محدوده اکتفا نموده، به بیان برخی نکته های مهم بسنده مي کنيم.
1. نهج‌البلاغه برادر قرآن است؛ ولی اما تعداد پایگاه هايي که با محوريت نهج‌البلاغه به وجود آمده اند، به تعداد انگشتان يک دست هم نمي رسند.
2. نرم‌افزارهاي توليد شده در قالب لوح فشرده از اين کتاب شريف، معمولاً داراي امکانات گستره تري نسبت به وضعيت بررسي شده در اين پایگاه ها را دارا هستند. امکاناتي چون: تطبيق متن، موضوع بندي، لغت نامه، اعراب گذاري و جستجوي دقيق که جاي خالي آن‌ها در پایگاه هاي اينترنتي مشهود است.
3. نهج‌البلاغه يکي از منابع مهم براي گسترش انديشه هاي ناب توحيدي و ديني است. بنابراين، لازم است علاوه بر ترجمه اصل کتاب، به شرح ها و تفاسير به کليه زبان‌هاي دنيا و بسياري از بايسته هاي ديگر درباره آن و عرضه پژوهش ها و تحقيقات بيشتر با محوريت نهج‌البلاغه، توجه افزون تری شود.
4. در اين بررسي اجمالي، هيچ عنايتي از سوي متوليان اين پایگاه ها به امر نهج‌البلاغه و کودکان مشاهده نشد. شايسته نيست کودکان ما بعد از گذشت زمان بسياري از عمرشان، فقط نامي از کتاب نهج‌البلاغه شنيده و تعريفي کلي از آن در ذهن داشته باشند. چه نيکو است به زبان خود ايشان از ابتداي آموزش با اين کتاب آشنا شوند. شايد با توجه به استفاده همگاني از رسانه اينترنت، مسئوليت اين امر بعد از متوليان آموزش و پرورش به عهده اين پايگاه ها باشد.
5. کساني که جوياي صداي عدالت انساني هستند، موظف اند که گوش جان خود را باز کنند تا اين ندا را بشنوند! اما آيا وظيفه کساني که خود را مأمور رساندن اين صداي عدالت مي دانند، به خوبي انجام گرفته است؟ آيا با توجه به توانايي و قدرت اين وسيله و ابزار قوي، از تمام قواي آن براي معطوف کردن گوش ها و چشم ها به سوي خود سود جسته اند؟ و آيا توانسته اند در اين دنياي رنگارنگ مدتي چشم ها و گوش ها را مدهوش خود کنند؟
اميد آن که روزي نداي توحيدي نهج‌البلاغه در سراسر عالم طنين افکند.